Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Gebelein - Gebelein

Badania w Gebelein w sezonie 2015
Wojciech Ejsmond, Julia M. Chyla, Piotr Witkowski, Daniel Takács, Marzena Ożarek-Szilke, Jakub Ordutowski, Adam Grylak, Michał Madej

W sezonie 2015 skupiono się przede wszystkim na prowadzeniu prac powierzchniowych na terenach najbardziej zagrożonych ekspansją pól uprawnych i osad (fig. 1). Zainicjowano także wykorzystanie metody Wieloaspektowej Prospekcji Archeologicznej (WPA), która ze względu na różnorodność i ilość pozyskiwanych informacji, została stworzona na potrzeby prac w Gebelein przez uczestników zespołu (Ejsmond, Chyla, Ordutowski et al. 2015). Tegoroczne prace obejmowały badania powierzchniowe, survey ceramiczny i antropologiczny przy wykorzystaniu mobilnego GIS, a także survey epigraficzny przy wykorzystaniu różnych technik fotograficznych, prace dokumentacyjne w speosie Hathor, prospekcję geofizyczną oraz analizy geologiczne miejscowej formacji skalnej. W czasie prac wykorzystano też pozyskane rok wcześniej materiały archiwalne z różnych jednostek naukowych w Turynie. Znajduje się tam największa ilość niepublikowanej dokumentacji z wcześniejszych badań w Gebelein. WPA umożliwia zebranie i opracowywanie danych z badań terenowych w jednym systemie, w którym można także analizować materiały archiwalne zestawione z wynikami prospekcji.

Fig. 1. Główne miejsca badań w sezonie 2015 (opr. J. Chyla i W.Ejsmond).

Dominującym elementem krajobrazu w Gebelein są dwie wapienne skałki będące ostańcami erozyjnymi. To głównie na nich i u ich podnóża zachowały się obiekty archeologiczne (zob. Ejsmond 2015), podczas gdy teren w dolinie Nilu został pokryty polami uprawnymi, zajmującymi również większość nisko położonej pustyni. Uniemożliwia to badania archeologiczne w tych miejscach.
Skały budujące wzgórza na terenie Gebelein należą do platformy Górnego Nilu i monokliny egipskiej. Reprezentują okres eocenu, formację łupków z Esny i wapieni tebańskich. Na płaskim terenie, na zachód od wzgórz, występują łupki z żyłami gipsowymi i konkrecjami limonitowymi (ochra). Różnorodne rodzaje wapienia są łatwo dostępne do eksploatacji. Nie dziwi więc fakt, że we wschodniej części zachodniego wzgórza znajdował się kamieniołom. Różne rodzaje wapienia występującego w Gebelein zostały dokładnie opisane w celu późniejszej próby ich porównania z materiałem wykorzystanym do budowy i wykonania rzeźb na terenie Egiptu. Niestety, współczesne wydobycie wapienia w różnych miejscach masywu mogło zatrzeć ślady wcześniejszych eksploatacji. W wyniku porównania archiwalnych zdjęć ze stanem współczesnym widać daleko posuniętą dewastację terenu, gdzie znajdowały się obiekty archeologiczne (fig. 2).
Inne, mocno zniszczone stanowisko archeologiczne w Gebelein, znajduje się w północno-zachodniej części zespołu. Datowanie znalezionych tam narzędzi krzemiennych jest problematyczne ze względu na wyrywkowość informacji uzyskanych ze stanowiska. Na podstawie zebranych informacji stanowisko można datować na czasy od końcowych faz Środkowej Epoki Kamienia po wczesne fazy Późnej Epoki Kamienia (ok 70–20 tys. lat BP).


Fig. 2. Zestawienie archiwalnej fotografii z początku XX w. na terenie nekropoli i stan obecny tego samego stanowiska (fot. Fiore Marocceti 2010, fig. 3 i W. Ejsmond).

Badania powierzchniowe i inwentaryzacja zabytków prowadzona była głównie we wschodniej części zachodniego wzgórza. Znajduje się tam najwięcej obiektów archeologicznych, głównie w postaci grobowców składających się z kilkumetrowej głębokości szybów zakończonych niszą bądź komorą na sarkofag, wykutą w dłuższym lub krótszym boku. Często zachowały się pozostałości ceglanej konstrukcji wokół wejścia do szybu (fig. 3). W północno-wschodniej części zachodniego wzgórza położony jest wykuty w skale obiekt. Składa się on z jednego pomieszczenia, którego ściany są bardzo zniszczone. Dalej na północ położne jest cmentarzysko, które było miejscem prac włoskiej misji przed pierwszą wojną światową i w okresie międzywojennym. Najbardziej znanym obiektem na tej nekropoli był grobowiec w typie saff, który należał do Itiego, dowódcy oddziałów z czasów Pierwszego Okresu Przejściowego i jego żony Neferu (D’Amicone 2006). Niestety, obiekt ten został już prawie w całości zniszczony. Tegoroczne badania pozwoliły na wstępne poznanie jego kontekstu. Jak się okazuje, jest on otoczony licznymi, wykutymi w skale, grobami. Zestawienie archiwalnych zdjęć z czasów działalności włoskiej misji ze współczesnym krajobrazem umożliwiło namierzenie nieistniejących już dziś obiektów oraz ustalenie położenia miejsc włoskich wykopalisk, których wyniki nie zostały opublikowane na dostatecznym poziomie.

Fig. 3. Widok poglądowy na nekropolę (B na fig. 1) i przykładowy obiekt z tego miejsca (fot. W. Ejsmond).

Survey ceramiczny wykorzystano w części jednego, najbardziej zagrożonego, stanowiska, położonego w północno-zachodniej części Gebelein. Nowatorstwo zastosowanej metody polegało na zebraniu wszystkich fragmentów ceramiki, łącznie z elementami niediagnostycznymi. Lokalizacja każdej próbki została namierzona przy pomocy urządzenia z mobilną aplikację GIS, do którego na bieżąco wprowadzano informacje, np. na temat materiału, kształtu, opracowania powierzchni itp. Uzyskane w wyniku pomiarów geofizycznych mapy zostały zgeoreferowane i umieszczone na zdjęciach satelitarnych w celu umieszczenia ich w kontekście (fig. 4). Informacje z survey ceramicznego połączono z wynikami prospekcji geofizycznej. Wcześniej nie stosowane połączenie obydwu nieinwazyjnych metod badawczych pozwala na przyporządkowanie ceramiki znajdującej się na powierzchni do struktur widocznych na geofizycznej mapie. W efekcie, daje to informacje przydatne do ich datowania, interpretacji, jak i znacznie dokładniej, niż inne metody surveyu ceramicznego, pokazuje rozłożenie materiału. Tak pozyskane dane można poddać, np. analizom przestrzennego czy chronologicznego rozłożenia danych typów ceramiki.

Fig. 4. Element Wieloaspektowej Prospekcji Archeologicznej – połączenie surveyu ceramicznego z wynikami pomiarów geofizycznych (J. Chyla i J. Ordutowski).

Podobnie wyniki surveyu antropologicznego połączono z wynikami pomiarów geomagnetycznych. Podstawowym celem prac była dokładna lokalizacja za pomocą GIS, poddawanych in situ analizie antropologicznej ludzkich szczątków. W tym celu niezbędne było opracowanie właściwych metod dokumentacji i skorelowanie jej z możliwościami i ograniczeniami stosowanego w terenie urządzenia mobilnego GIS. Podczas prac możliwe było uchwycenie na osiemdziesięciu dwóch wyznaczonych obszarach, ponad siedmiuset dziewięćdziesięciu fragmentów ludzkich kości, które zostały poddane szczegółowej analizie antropologicznej (były to np.: rodzaj kości, stan zachowania, płeć, wiek, paleopatologie, pomiary oraz ślady mumifikacji).
Survey epigraficzny prowadzono dwiema metodami. Klasyczna dokumentacja dekoracji, rytów i inskrypcji naskalnych za pomocą plastikowej folii została uzupełniona przez RTI (zob. Culturar Heritage Imaging) i fotogrametrię. Głównym obszarem zastosowania RTI była skalna ściana pokryta licznymi rytami, malunkami i inskrypcjami, tworzącymi palimpsest. RTI połączone z klasyczną dokumentacją na folii i fotogrametrią pozwoli lepiej zrozumieć ten unikatowy zespół rytów. Między tymi rytami a grafitem komemoratywnym z czasów Ramzesa IV (Wieczorek 2015) namierzono jeszcze jedną inskrypcję. Jest ona znacznie uszkodzona i mało czytelna. Bardzo pomocne w jej odczytaniu było zastosowanie dekorelacji, która zwiększa różnice w kolorystyce między pikselami. Prace nad jej odczytaniem doprowadziły do pomysłu połączenia dwóch technik, tj. dekorelacji i RTI. Na przykładzie wcześniej opisanej ściany pokrytej licznymi rytami efekt okazał się bardzo dobry. Wyryte linie stały się bardziej widoczne dzięki zwiększeniu różnicy między kolorem tła a przedstawieniami (fig. 5).

Fig. 5. Wynik połączenia RTI i dekorelacji (fot. P. Witkowski).

Dokumentacja epigraficzna odbyła się również w speosie bogini Hathor o przydomku kultowym „Pani Gebelein”. Reliefy zadokumentowano przy pomocy metody opartej o sposób dokumentacji stosowany przez misję pracującą w Medinet Habu (zob. Vértes 2014). Została ona uzupełniona o RTI. Speos został zadokumentowany również w postaci fotogrametrycznej. Na podstawie tych danych, uzupełnionych o tradycyjne pomiary, stworzono plan świątyni.
Prospekcją geofizyczną objęto dwa stanowiska. W przypadku południowego (A na fig. 1), badania miały dwa cele. Sprawdzenie czy w niewielkiej dolince, w kierunku której ekspandują tereny uprawne, znajdują się jakieś struktury antropogeniczne. Na południe od tego miejsca, (F na fig. 1) na nekropoli, gdzie misja włoska prowadziła badania w połowie lat 90-ych, widoczne są odsłonięte przez Włochów pozostałości grobowca w typie saff (Bergamini 2005). Misja ta odsłoniła jedynie jego północną część. Prospekcja geofizyczna wykazała istnienie dookoła innych struktur. Badania w północnej części zespołu stanowisk w Gebelein podzielono na dwa obszary, najbardziej dogodne do badań geofizycznych i zarazem najbardziej zagrożone zniszczeniami. Prace terenowe w Gebelein zostały uzupełnione o kwerendy w Muzeum Kairskim, Muzeum Brytyjskim, magazynach starożytności w Moalla, a także w oxfordzkiej Bibliotece Bodeliańskiej.
***

Tegoroczne badania nie mogły by się obejść bez dotacji przyznanej przez Radę Konsultacyjną ds. Studenckiego Ruchu Naukowego UW oraz stypendiów przyznanych przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW a ufundowanych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Bibliografia:
Begriming G.
2005 Museo Egizio – Turin (Italy): 1999 Field Activities at Gebelein. Annales du Service des antiquités de l'Égypte 79, 33-40.
Cultural Heritage Imaging,
n.d. Reflectance Transformation Imaging, http://culturalheritageimaging.org/Technologies/RTI/.

D’Amicone E.
2006 La Vita quotidiana nell'antico Egitto: vivere come al tempo di Iti e Neferu, la "Bella". Torino: Umberto Allemandi & Company.

Ejsmond W.,
2015 Zespół stanowisk archeologicznych w Gebelein. Medżat – Studia Egiptologiczne 3, (w druku, wersja PDF od lipca 2015 na : https://kemetkn.wordpress.com/publikacje/).

Ejsmond W., Chyla J.M., Ordutowski J. et al.
2015 Comprehensive Field Survey of Gebelein – Preliminary Results of a New Method in Processing Data for Archaeological Sites’ Analysis. Archaeologia Polona 53 (w druku).

Kozłowski J.K.
2004 Wielka historia świata. Świat przed rewolucją neolityczną, Kraków: Fogra.

Vértes K.
2014 Digital Epigraphy, https://oi.uchicago.edu/research/publications/misc/digital-epigraphy.

Wieczorek D.F.
2015 A Ramesside Rock Inscription at Gebelein - an unknown expedition of Ramesses IV. Etudes et Travaux 28 (w druku). 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. Ali Mohamed Ahmed inspektor Supreme Council of Antiquities
2. Julia M. Chyla archeolog, specjalista GIS Uniwersytet Warszawski
3. Wojciech Ejsmond archeolog, kierownik badań Uniwersytet Warszawski
4. Adam Grylak archeolog Uniwersytet Wrocławski
5. Michał Madej geolog Uniwersytet Warszawski
6. Jakub Marcin Ordutowski geofizyk Uniwersytet Marii Cuire-Skłodowskiej w Lublinie
7. Marzena Ożarek-Szilke antropolog Uniwersytet Warszawski
8. Piotr Witkowski fotograf nieafiliowany
9. Daniel Takács egiptolog Uniwersytet Warszawski

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl