Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Tell el-Retaba - Polsko-Słowacka Misja Archeologiczna w Tell el-Retaba

Instytucje; PCMA, IAUW, Słowacka Akademia Nauk, Aigyptos Foundation
Daty trwania misji: 12. sierpnia–12. października

Podczas ósmego sezonu badań terenowych w Tell el-Retaba prace wykopaliskowe prowadzone były w zachodniej części stanowiska, w trzech rejonach: 4, 7 i 9 (zob. plan, Fig. 1). Odsłonięto pozostałości osad i nekropoli z różnych okresów: od czasów hyksoskich po Trzeci Okres Przejściowy.

Fig. 1. Mapa zachodniej części stanowiska z zaznaczeniem rejonów badanych w sezonie jesiennym 2015 (rys. Ł. Jarmużek).

1. Okres hyksoski
W rejonie 7 (Fig. 2) trwało odsłanianie cmentarza i osady hyksoskiej (17./16. wiek p.n.e., faza G). W kwadracie Y115X115 wyeksplorowany został prosty grób [942], którego zarys został uchwycony już w sezonie 2012. Na dnie jamy grobowej nie skonstruowano prostokątnej komory grobowej (w typie znanym z sezonów 2010–2012) – ciało złożono w niszy wykopanej w ścianie jamy i następnie zamkniętej murkiem z cegły mułowej (Fig. 3). Grób zawierał jedyne szkielet młodego mężczyzny, nie znaleziono przy nim żadnych pozostałości wyposażenia grobowego.
W kwadracie Y100X120 odsłonięto dwa kolejne groby jamowe ([1428], [1431]), bez żadnego wyposażenia. Jeden zawierał szkielet dziecka, drugi (tylko częściowo wyeksplorowany), szkielet dorosłej kobiety.
Na tym samym terenie odsłonięte zostały także dość słabo zachowane pozostałości osady z czasów hyksoskich (zob. Fig. 2, Fig. 4). Ponieważ badania prowadzone były na ograniczonym obszarze, kształt i charakter odsłanianych budowli nie są jeszcze jasne. Warte odnotowania jest jednak odkrycie fragmentu tygla ceramicznego, w którym przetapiano miedź (albo brąz) – przynajmniej część odsłanianych struktur miała więc pewnie związek z działalnością rzemieślniczą.

Fig. 2. Plan rejonu 7 (rys. L. Hulkova).

Fig. 3. Grób hyksoski [942] w rejonie 7 (fot. L. Hulkova).

Fig. 4. Pozostałości osad z czasów hyksoskich i 18 dynastii w rejonie 7 (fot. V. Dubcova).

2. Wczesna 18. dynastia
W rejonie 7 (kwadrat Y100X120) kontynuowane była badania domu (tzw. „back house” 3, [911], zob. Fig. 2) należącego do osady, która można datować na czasy Hatszepsut-Amenhotep II (16./15. wiek p.n.e.; faza F). Znaleziony tam został skarabeusz z imieniem Neb-nefer-Hory (Fig. 5).

5. Skarabeusz znaleziony w domu [911] z czasów 18. dynastii (fot. R. Rabekova).

3. 19. dynastia
W rejonie 9 kontynuowane były prace rozpoczęte w kwietniu 2014. Osiągnięty został tam poziom twierdzy z czasów Ramzesa II. Możliwe było wydzielenie trzech faz funkcjonowania tej twierdzy (13/12 wiek p.n.e.; fazy E4, E3, E1). Do fazy najstarszej (faza E4, Fig. 6–7) należał prostokątny budynek, którego tylko płd.-wschodni narożnik został na razie uchwycony. Do budynku przylegał dziedziniec otoczony półkolistym ogrodzeniem z cegły mułowej. Depozyty z tej fazy dostarczyły dużej ilości ceramiki, także importowanej (cypryjskiej i mykeńskiej) i znacznej liczby zabytków ruchomych. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje mykeńska figurka typu “psi” – pierwszy tego typu obiekt znaleziony w Egipcie (Fig. 8).
W kolejnej fazie (faza E3) na ruinach prostokątnej budowli wzniesiono duży, okrągły silos (Fig. 9), który stał na dziedzińcu otoczonym ogrodzeniem z półkolistych murów (częściowo wykorzystano tu ogrodzenie z poprzedniej fazy).
W kolejnej fazie (E1, na badanym terenie nie znaleziono struktur, które można by powiązać z fazą E2) na ruinach wyżej wspomnianych budowli istniał śmietnik oraz cmentarz z pochówkami dziecięcymi. Wyeksplorowane zostały dwa pochówki, w których ciała kilkumiesięcznych dzieci złożone były w amforach. Jeden pochówek nie miał żadnego wyposażenia grobowego, w jamie grobowej drugiego (Fig. 10, 11), tuż przy dnie amfory, znaleziono owalną bryłę gliny, z pewnością intencjonalnie tam złożoną podczas pogrzebu. Po jej rozcięciu okazało się, że wewnątrz jest pusta – bryła była tylko opakowaniem jakiegoś przedmiotu z materiału organicznego, który uległ całkowitemu rozkładowi.
Z twierdzy Ramzesa II pochodzi obiekt, który odkryty został poza kontekstem archeologicznym (znaleziony na powierzchni, przy drodze przecinającej stanowisko). Jest to fragment wapiennej steli, na której przedstawiony był Ra-Horachte (Fig. 12). W zachowanym fragmencie kartusza widoczne są resztki imienia tronowego Ramzesa II.

Fig. 6. Rejon 9 - plan pozostałości zabudowy twierdzy z czasów 19. dynastii – wczesna faza (faza E4) (rys. Ł. Jarmużek).

Fig. 7. Rejon 9 - pozostałości zabudowy twierdzy z czasów 19. dynastii – wczesna faza (faza E4) (fot. S. Rzepka).

Fig. 8. Mykeńska figurka typu „psi” i fragmenty ceramiki mykeńskiej – 19. dynastia, faza E4, rejon 9 (fot. S. Rzepka).

Fig. 9. Rejon 9 – spichlerz z późniejszej fazy twierdzy z 19. dynastii (faza E3) (fot. S. Rzepka).

Fig. 10–11. Rejon 9 – pochówek dziecięcy w amforze, 19. dynastia (faza E1) (fot. S. Rzepka).

Fig. 12. Fragment steli z przedstawieniem Ra-Horachty, 19. dynastia, Ramzes II, (fot. R. Rabekova).

4. 20. dynastia
W rejonie 9 od 2011 roku eksplorowane są kolejne partie długiego na co najmniej 65 metrów budynku [834/838] (Fig. 13), który należał do zabudowy twierdzy z czasów 20 dynastii (12./11. wiek p.n.e.; fazy D2–D3). Składał się on z szeregu regularne rozplanowanych mieszkań, z których każde miało sześć pomieszczeń na parterze i (prawie na pewno) dodatkowe pomieszczenia na piętrze.
Jesienią 2014 roku rozpoczęto eksplorację terenu bezpośrednio przylegającego od północy do tego budynku. Odsłoniętych zostało kilka niewielkich, okrągłych silosów, a także niezbyt starannie zbudowanych prostokątnych pomieszczeń (Fig. 14). Jak się wydaje, teren ten pełnił funkcje zaplecza gospodarczego dla mieszkańców budynku [834/838] – przechowywali tam żywność, zapewne trzymali też zwierzęta hodowlane (znaleziono warstwy przypominające nawóz zwierzęcy).
W rejonie 4 odczyszczona została w celu wykonania dokumentacji fotogrametrycznej północna wieża migdolu.

Fig. 13. Rejon 9 – plan zabudowy twierdzy z czasów 20 dynastii (fazy D2–D3), odsłanianej w latach 2011–2014. Wschodnia część eksplorowana była w 2014 roku (rys. Ł. Jarmużek).

Fig. 14. Rejon 9 – zaplecze gospodarcze długiego budynku mieszkalnego [838/838] (faza D2), eksplorowane w 2014 (fot. S. Rzepka).

5. Trzeci Okres Przejściowy
W rejonie 9 odsłonięty został kolejny fragment wielofazowej osady z Trzeciego Okresu Przejściowego (11.–7. wiek p.n.e.; fazy C1–C4; Fig. 15–16). Warstwy z tego okresu są niestety mocno zaburzone przez współczesne wkopy, możliwe było jednak rozróżnienie kilku domów, także otwartego dziedzińca, przylegającego do jednego z nich, na którym były dwa piece, zapewne używane do wypieku chleba (Fig. 17).

Fig. 15. Rejon 9 – plan zabudowy z kilku faz osady z Trzeciego Okresu Przejściowego, odsłanianej w latach 2011–2014. Wschodnia część eksplorowana była w 2014 roku (rys. Ł. Jarmużek).

Fig. 16. Rejon 9 – pozostałości osady z Trzeciego Okresu Przejściowego (fot. S. Rzepka).

Fig. 17. Rejon 9 – dwa piece z trzeciego Okresu Przejściowego (faza C4) (fot. S. Rzepka).

***

Oprócz wykopalisk do programu misji należała także prospekcja geologiczna, prowadzona przez dr. Jerzego Trzcińskiego. Kilkadziesiąt wykonanych przez niego odwiertów pokazało m.in., że od północy i północnego zachodu tell sąsiadował ze zbiornikiem wodnym. Zbiornik ten z jednej strony z pewnością podnosił walory obronne tego miejsca, w czasach, kiedy istniały tam twierdze (za 19. i 20. dynastii), a z drugiej miał też istotne znaczenie dla aprowizacji ludności zamieszkującej stanowisko. Zwłaszcza w warstwach z Trzeciego Okresu Przejściowego znajdowanych jest dużo rybich ości i muszli małż.

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr hab. Sławomir Rzepka archeolog, kierownik misji Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
2. dr Jozef Hudec egiptolog Słowacka Akademia Nauk
3. Bartosz Adamski archeolog Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego
4. Miroslav Cerny inżynier budownictwa Aigyptos Foundation
5. Veronika Dubcová archeolog University of Vienna
6. Dominika Dužeková archeolog University of Nitra
7. František Engel konserwator Aigyptos Foundation
8. Anton Frolo archeolog University of Trnava
9. dr Emil Fulajtar pedolog Soil Science and Conservation Research Institute, Bratislava
10. dr Lucia Hulková archeolog University of Vienna
11. Barbara Jakubowska archeolog Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
12. Łukasz Jarmużek archeolog nieafiliowany
13. Lukas Kováčik archeolog University of Trnava
14. dr Claire Malleson archaeobotanik nieafiliowana
15. Pavol Minarčák archeolog Podtatranské Museum, Poprad
16. Martin Odler archeolog Charles University in Prague
17. Ľubomír Podhorský fotograf Aigyptos Foundation
18. Agnieszka Poniewierska archeolog Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
19. Renata Rábeková fotograf Aigyptos Foundation
20. Agnieszka Ryś archeolog Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
21. Piotr Sójka archeolog Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
22. dr Alena Šefčáková anthropolog Slovak National Museum
23. dr Eva Stopková geodeta Slovak University of Technology in Bratislava
24. Ján Tirpák geofizyk University of Nitra
25. Katarzyna Trzcińska archeolog Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
26. dr Jerzy Trzciński geolog Wydzial Geologii Uniwersytetu Warszawskiego
27. dr Anna Wodzińska ceramolog Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
28. Sameh Ahmed Elsaid Hashem inspektor SCA
29. Mustafa Hassan inspektor SCA

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl