Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Szejch Abd el-Gurna - Szejch Abd el-Gurna

Polska Misja Archeologiczna w Szejch Abd el-Gurna (Erem w Grobowcach 1151 i 1152)
Prace w sezonie 2014/2015.


Misja Eremu kontynuowała swoje prace w Szejch Abd el-Gurna, działając na stanowisku od 5 lutego do 1 marca 2015 r. Tegoroczne badania koptyjskiego eremu koncentrowały się na studiach nad ceramiką, prowadzonych przez Tomasza Góreckiego. Obejmowały dokumentację rysunkową i fotograficzną amfor na wino, rekonstrukcję kilku lepiej zachowanych egzemplarzy, a także pomiary pojemności. Mniejsze naczynia miały objętość około 3 litrów, większe 6–7 litrów. Amfory na wino (fot. 1) były przypuszczalnie wtórnie używane do dostarczania do eremu wody, ale mogły również służyć potem do przechowywania lokalnych produktów (np. ochry) przeznaczonych na sprzedaż.

Fot. 1. Koptyjskie amfory (fot. T. Górecki).

Głównym obszarem aktywności misji były badania struktur faraońskich, zajętych przez koptyjskich mnichów, tj. grobowców MMA 1151 i MMA 1152, powstałych w okresie Średniego Państwa. Były one przeznaczone dla wysokiej rangi dostojników związanych z władcą, który pod koniec XI lub na początku XII dynastii w sąsiedniej dolinie (zwanej Trzecią Doliną lub Doliną Ostatniego Mentuhotepa) rozpoczął budowę swego kompleksu grobowego. Miał on przypominać, jak się wydaje, zespół grobowy Mentuhotepa Nebhepetra w Deir el-Bahari, nie został jednak ukończony i nie jest jasne, czy władca ten (Mentuhotep IV? Amenemhat I?) został pochowany w przygotowanym grobowcu (TT 281). Dostojnicy tego króla powykuwali w zboczach wzgórz otaczających dolinę swoje grobowce, z których dwa wspomniane znajdują się na terenie polskiej koncesji (fot. 2).

Fot. 2. Widok stanowiska od strony północno-wschodniej (fot. A. Ćwiek).

Badania pozostałości z okresu faraońskiego w sezonie 2015 koncentrowały się w szybie grobowca MMA 1152, częściowo odkopanym przez, przypuszczalnie, misję francuską z Deir el-Medina w pierwszej połowie XX wieku, Niepewność co do okoliczności tych badań wynika z braku jakichkolwiek informacji, z wyjątkiem notatki H. Winlocka, eksplorującego w 1921 r. sąsiedni grobowiec MMA 1151, który stwierdził lakonicznie: „MMA 1152. Shaft not dug. French concession”. Szyb w grobowcu MMA 1152 pozostawał odsłonięty do głębokości około 18 metrów, na której otwiera się korytarz, prowadzący do dalszej części struktur podziemnych. W celu efektywnej i bezpiecznej eksploracji, nad wylotem szybu została zamontowana drewniana konstrukcja zabezpieczająca teren prac i umożliwiająca pionowy transport ludzi i materiałów; do tego celu zastosowano sprzęt alpinistyczny najnowszej generacji (fot. 3).

Fot. 3. Praca nad wylotem szybu w MMA 1152 (fot. A. Ćwiek).

W trakcie prac ustalono wymiary i charakter podziemnej partii grobowca. Głębokość szybu (fot. 4), który otwiera się w podłodze kaplicy grobowca wynosi ponad 18,5 metra, wymiary przekroju wynoszą: w górnej części 3,50 x 1,90 m, w dolnej 3,80 x 1,80 m. W północnej ścianie szybu, na głębokości 16,5 m poniżej podłogi kaplicy, znajduje się nisza o wysokości 0, 99 m, szerokości 1,44 m i głębokości 2,0 m. Na dnie szybu rozpoczyna się korytarz (fot. 5) szerokości 1,70 m schodzący ukośnie w głąb w kierunku wschodnim. Jego długość wynosi 4,6 m i kończy się on rozszerzeniem, które jest początkiem drugiego pionowego szybu (fot. 6). Zasyp na podłodze korytarza i w drugim szybie (prowadzącym, mamy nadzieję, do komory grobowej) będzie eksplorowany w przyszłym sezonie.

Fot. 4. Szyb w MMA 1152 (fot. A. Ostasz).

Fot. 5. Wejście do korytarza na dnie szybu na początku eksploracji (fot. A. Ostasz).

Fot. 6. Koniec korytarza z początkiem drugiego szybu (fot. A. Ostasz).

Materiał z dna szybu, niszy i korytarza wydobyty w tym roku, składał się głównie z większych i mniejszych fragmentów wapienia, pyłu wapiennego oraz krzemieni. Wśród licznych artefaktów były: fragmenty cegieł mułowych, faraońska i koptyjska ceramika, drewno (w tym fragmenty trumien), kawałki kartonaży, tekstylia (w tym fragmenty całunów i bandaży pokryte czarną substancją), sznury, plecionki, małe gliniane figurki uszebti, fajansowe paciorki, fragmenty fajansowych amuletów. Na fragmencie lnianego płótna (fot. 7) zachował się tekst hieroglificzny, napisany tuszem. Dwie kolumny tekstu zawierają imiona Ptolemeusza XII w kartuszach, trzecia imię i epitety bogini (Izydy? tusz „wyżarł” częściowo płótno, stąd kłopoty z odczytem). Najprawdopodobniej jest to fragment velum (zasłony świętego wizerunku) przyniesionego przez mnichów ze świątyni Hathor w Deir el-Medina. Przypuszczalnie stanowiło dar Ptolemeusza XII, którego aktywność w tym przybytku jest dobrze zaświadczona (z jego czasów pochodzi m.in. dekoracja bramy).

Fot. 7. Fragment velum z imionami Ptolemeusza XII (fot. A. Ćwiek).

W wypełnisku szybu odkryto również znaczną ilość ludzkich i zwierzęcych kości. Charakter znalezisk sugeruje, że oryginalny grobowiec z czasów Średniego Państwa był wtórnie użyty w Trzecim Okresie Przejściowym i Okresie Późnym, a w późniejszych czasach obrabowany. Warte wzmianki (w kontekście niejasności co do charakteru eksploracji szybu w XX wieku) jest odkrycie fragmentów koptyjskiej ceramiki, pochodzących z naczyń, odkopanych na powierzchni eremu w poprzednich sezonach, w tym kadzielnicy (fot. 8).

Fot. 8. Koptyjska kadzielnica z zaznaczonym fragmentem odkrytym w 2015 r. (fot. A. Ćwiek).

Drugi z grobowców na stanowisku, MMA 1151, został odkopany przez H. E. Winlocka z Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku w 1921 r. (niepublikowane notatki z tych badań są w dyspozycji misji dzięki uprzejmości kuratorów MMA). W 2015 r. wykonano zdjęcia i pomiary szybu, mającego początek w podłodze kaplicy. Jego wylot mierzy 3,17 x 1,94 m. zaś głębokość wynosi 25,5 m. W połowie głębokości znajduje się rodzaj półki i szyb nieco się zwęża. Podziemna część grobowca (dno szybu i komora grobowa) wymaga doczyszczenia i zadokumentowania, co planowane jest na przyszły sezon.
Celem prac Misji Eremu jest publikacja oryginalnych faraońskich struktur, na których Koptowie zlokalizowali swoją pustelnię, oraz materiału z pierwotnych i wtórnych pochówków, a także faraońskich artefaktów przyniesionych na teren stanowiska z innych miejsc tebańskiej nekropoli. W tym celu prowadzone były studia nad obiektami odkrytymi w czasie poprzednich dwunastu sezonów prac, w tym figurkami uszebti (fot. 9) i stemplowanymi cegłami mułowymi z imionami władców i nazwami budowli (fot. 10).

Fot. 9. Gliniane uszebti z III Okresu Przejściowego (fot. M. Kaczanowicz).

Fot. 10. Cegła mułowa z kartuszem Ramzesa II (fot. A. Ćwiek).

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. Tomasz Górecki archeolog, kierownik misji Muzeum Narodowe w Warszawie
2. dr Andrzej Ćwiek egiptolog, zastępca kierownika misji Uniwersytet im. Adama Mickiewicza i  Muzeum Archeologiczne w Poznaniu
3. Patryk Chudzik archeolog Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski
4. Arkadiusz Ostasz konserwator nieafiliowany
5. Marta Kaczanowicz studentka archeologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań
6. Adam Grylak student archeologii Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski
7. Anna Caban architekt nieafiliowana
8. Mariusz Caban architekt Wydział Architektury, Politechnika Wrocławska
9. Maciej Jawornicki fotograf nieafiliowany

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl