Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Aleksandria, Kom el-Dikka - Polsko-Egipska Misja Archeologiczno-Konserwatorska w Aleksandrii

Grzegorz Majcherek

KAMPANIA 2014

Prace misji archeologiczno-konserwatorskiej na Kom el-Dikka w Aleksandrii przebiegały z różnym natężeniem w okresie od lutego do listopada 2014. Właściwy sezon prac polowych przypadł na okres od lutego do czerwca. Zgodnie ze specyfiką naszego projektu i wymogami programu konserwatorsko-rekonstrukcyjnego, realizowanego we współpracy z Ministerstwem Starożytności Egiptu, działalność misji przebiegała dwutorowo. Obok badań wykopaliskowych prowadzono równolegle prace konserwatorskie, zmierzające do przekształcenia stanowiska w Park Archeologiczny, mający stać się trwałą ekspozycją wszystkich odsłoniętych tam zabytków antycznej architektury [Fig. 1].

Fig. 1. Plan ogólny stanowiska (W. Kołątaj, D. Tarara).

Zarówno w trakcie samej kampanii, jak i w drugiej połowie roku, kontynuowano również prace studyjne nad materiałami pochodzącymi z ubiegłych kampanii: ceramiką antyczną (dr G. Majcherek), zabytkami szklanymi (R. Kucharczyk), lampkami i terakotami (I. Zych), a także monetami (prof. B.Lichocka, dr K. Lach) i elementami wystroju architektonicznego (prof. B. Tkaczow). R.Mahler oraz U.Okularczyk dokonali analizy antropologicznej materiałów osteologicznych, pochodzących z eksploracji wczesnoislamskiego cmentarzyska w sektorze U, eksplorowanego w kampaniach 2013 i 2014. Przebadano łącznie ponad 80 osobników z pochówków należących do różnych faz nekropoli.

Prace wykopaliskowe       
Waga dotychczasowych odkryć pozostałości architektury wczesno-rzymskiej w sektorze U, położonym w północno-zachodniej partii stanowiska, sprawiła, że zdecydowano się na znaczne poszerzenie już istniejących wykopów w kierunku zachodnim. W ubiegłym sezonie rozszerzono obszar badań o kolejny pas terenu (ok. 24 x 5,5 m), sięgający aż po wysoką skarpę, stanowiącą zachodnią granicę stanowiska. Na badanym obszarze stwierdzono obecność wszystkich trzech faz rozwoju cmentarzyska islamskiego. W 2013 przebadano jego ostatnią fazę (nekropola górna), a w kampanii 2014 dokonano eksploracji grobów należących do średniej i dolnej fazy nekropoli.
Nagrobki nekropoli średniej (IX–X wiek n.e.) okazały się niestety dość poważnie zniszczone przez późniejsze pochówki nekropoli górnej. Były to typowe konstrukcje, rozpoznane już wcześniej w innych partiach stanowiska. Nagrobki maja kształt dużych prostokątnych ram, wykonanych ze sporych, regularnych ciosów wapiennych, pokrytych tynkiem, którego pozostałości napotyka się często zarówno na samych konstrukcjach, jak i w towarzyszących im warstwach. Same pochówki są ziemne, stąd wyjątkowo słaby stopień zachowania materiału osteologicznego. Nekropola średnia, podobnie jak górna, charakteryzuje się m.in. obecnością stel grobowych. Są to, pochodzące zazwyczaj z antycznych spoliów, płyty marmurowe z inskrypcjami w piśmie kufickim. W tym sezonie odnaleziono fragmenty zaledwie jednej takiej steli w pobliżu grobu U213 [Fig. 2]

Fig. 2. Stela grobowa z inskrypcją kuficką (fot. G. Majcherek).

Groby, należące do najstarszej, dolnej fazy nekropoli, tworzą znacznie obszerniejszy zespół (U300–U358), zajmujący cały obszar wykopu [Fig.3].

Fig. 3. Sektor U, nekropola dolna (E. Kulicka).

Pozbawione są one nagrobków, ale za to pochówki spoczywają najczęściej w kamiennych skrzyniach grobowych. Typowe skrzynie zbudowane są z pionowo ustawionych ciosów , nie spojonych zaprawą, przekrytych na płasko płytami [Figs. 4–5]. Parametry tych ostatnich wskazują, że w większości pochodzą one z płytowania położonego nieopodal portyku teatralnego. Obok skrzyń grobowych zidentyfikowano również sporą liczbę pochówków ziemnych.

Fig. 4. Sektor U, nekropola dolna, grób nr U 337 (E. Kulicka).
Fig. 5. Sektor U, nekropola dolna, skrzynia grobowa nr U 326 (E. Kulicka).

Eksploracja związanych z nekropolą nawarstwień dostarczyła pokaźnej liczby znalezisk ruchomych. Większość zabytków ceramicznych z epoki islamskiej pochodzi jednakże z warstw nakrywających nekropolę i odnosi się do okresów ajubidzkiego i mameluckiego. Składają się na nią głównie fragmenty reprezentujące dwie podstawowe kategorie naczyń glazurowanych: Sgraffito i Slip Painted, obydwie wytwarzane w Egipcie [Fig. 6]. Zarejestrowano kilka zaledwie fragmentów kategorii Early Lead Glazed (VIII–IX wiek n.e.) w nawarstwieniach, związanych z grobami średniej i dolnej nekropoli (Scanlon 1998).

Fig. 6. Sektor U, fragmenty ceramiki mameluckiej (fot. G. Majcherek).

Do tego samego okresu należy również nieliczna grupa fragmentów szklanych. Są wśród nich, często spotykane na stanowisku, fragmenty małych czarek i kubków, w kilku przypadkach zdobionych dekoracją rytą (Kucharczyk 2005, 2009), oraz czworobocznych w przekroju buteleczek toaletowych (kohl bottles), typowych dla okresu mameluckiego. Większość znalezisk szklanych, pochodzących z nekropoli, to jednak zabytki starsze, wytwarzane w okresie późnoantycznym (V–VI wiek n.e). W przeważającej części są to naczynia niedekorowane, często wykonane niestarannie, głownie z niskiej jakości żółto-zielonego szkła, reprezentującego wytwórnie lokalne. Repertuar form z tego okresu jest szeroki i obejmuje różnej wielkości talerze, czarki, butle i buteleczki, dzbany z imadłami lub bez, małe flaszeczki toaletowe, oraz różne typy lamp. Do najliczniejszych należą koniczne, często dekorowane nakładanymi „guzkami” w kolorze zielonym lub kobaltowym [Fig. 7], oraz lampy z trzema małymi imadłami, a także te, o krótkim, pustym trzonku umieszczane w metalowych polycandelach [Fig. 8], (Kucharczyk 2007, 2010).

Fig. 7. Fragmenty lampek dekorowanych kolorowymi „guzkami”(fot. R. Kucharczyk).
Fig. 8. Imadła lampek i trzonki lampek używanych w polycandelach (fot. R. Kucharczyk).

Niezwykle rzadkimi znaleziskami na stanowisku, i tym samym wartymi szczególnego odnotowania są: fragment naczynia z okrągłą apliką zawierającą stemplowany napis: APωIOC [Fig. 9], oraz importowana z Indii, wstępnie obrobiona bryłka agatu [Fig. 10]. Ten ceniony w starożytności półszlachetny kamień, służył do wytwarzania gemm, z których słynęła Aleksandria.

Fig. 9. Aplika szklana ze stemplowanym napisem (fot. G. Majcherek).
Fig. 10. Bryłka agatu (fot. R. Kucharczyk).

Prace na nekropoli okazały się niezwykle czasochłonne, ze względu na konieczność drobiazgowej eksploracji materiału kostnego. Ograniczenie czasowe spowodowało, że w wyniku dalszych prac zdołano przebadać jedynie nawarstwienia późno antyczne (IV–VII wiek), zalegające pod poziomem nekropoli. Okazały się one warstwami niwelacyjnymi, całkowicie pozbawionymi elementów trwałej zabudowy. Potwierdziło to tym samym, wcześniej sformułowana już tezę, ze cały ten teren został przekształcony w IV wieku n.e w rozległy plac/park otoczony portykami (Rodziewicz 1982). Warto odnotować w tych warstwach obecność elementów wystroju architektonicznego, jak wapienny kapitel [Fig. 11], czy fragmenty wielobarwnych tynków, pochodzących ze starszych, zrujnowanych budowli (I–III wieku n.e). Wyjątkowo obfite okazały się znaleziska ceramiczne, będące kolejnym świadectwem ożywionych kontaktów handlowych Aleksandrii z wieloma regionami obszaru śródziemnomorskiego, a zwłaszcza z Afryką północną (Africa Proconsularis, Cyrenajka i Trypolitania) [Fig. 12], oraz obszarem egejskim. Eksplorowane w niewielkim zakresie wcześniejsze nawarstwienia dostarczyły, obok fragmentów naczyń ceramicznych, również niewielkiej liczby lampek, w tym typowych dla warsztatów aleksandryjskich lamp z imadłami zdobionymi popiersiem Serapisa [Fig. 13]

Fig. 11. Kapitel wapienny (fot. G. Majcherek).
Fig. 12. Szyja amfory trypolitańskiej (fot. G. Majcherek).
Fig. 13. Imadło lampki zdobione popiersiem Serapisa, nr 5244 (fot. E. Kulicka).

Pozostałości starszych murów, wyjątkowo słabo zachowane w północnej partii wykopu, wykazują duże podobieństwo do konstrukcji odkrytych w tym sektorze w poprzednich kampaniach (Majcherek 2014). W przeciwieństwie do innych obiektów antycznej architektury odnalezionych w Aleksandrii, wykazują one niecodzienną dla miasta orientację, zgodną kierunkami geograficznymi [Fig. 14]. Wszystko wskazuje na to, że mamy tu do czynienia z rozległą enklawą, zabudowaną wzdłuż ukośnie biegnącej ulicy, zachowującą pierwotną orientację urbanistyczną i być może sięgającą nawet okresu założenia miasta. Funkcje odsłoniętych konstrukcji są wielorakie. Obok budowli publicznych, obejmujących rozległą latrynę oraz pomieszczenia sklepowe, zidentyfikowano również pomieszczenia służące celom mieszkalnym.

Fig. 14. Sektor U, konstrukcje wczesnorzymskie. Widok od południa (fot. G. Majcherek).

Prace konserwatorskie      
Podobnie, jak w kilku ubiegłych sezonach główny ciężar prac konserwatorskich skupiał się we wschodniej partii stanowiska, na obszarze dzielnicy mieszkalnej (sektor W1N) (Majcherek 2013, 49–50). Podstawowym zadaniem była konserwacja i częściowa rekonstrukcja kilkunastu kolejnych odcinków murów, należących do znajdujących się tam domów mieszkalnych i warsztatów rzemieślniczych. Zabiegom konserwatorskim poddano fragmenty murów w budynku H, w tym odrestaurowano m. in. znaczny odcinek elewacji zachodniej, wzdłuż ulicy R4 [Fig. 15].

Fig. 15. Elewacja zachodnia budynku H, stan po konserwacji (fot. M. Polak).

W pozostałych obiektach architektonicznych już wcześniej odsłoniętych na stanowisku, prowadzono jedynie bieżące prace konserwatorskie, ograniczające się do niezbędnych napraw i interwencji. Takim ograniczonym zabiegom poddano niektóre z audytoriów (….), oraz antyczne partie murów pawilonu z mozaikami.
Głównym obiektem intensywnych prac konserwatorskich był, podobnie jak w ubiegłych sezonach, pawilon z mozaikami („Willa Ptaków”). Przede wszystkim kontynuowano prace mające na celu zabezpieczenie mozaik przed niszczącym oddziaływaniem wilgoci. Fundamenty oryginalnych murów willi rzymskiej zostały dodatkowo zaizolowane. Wschodni i północno-wschodni odcinek fundamentów pokryto nową membranę wodoodporną (APP Rolflex).
Niezbędnym zabiegom konserwatorskim poddano wielobarwną „mozaikę z ptakami” (α-5), dwubarwną mozaikę z rozetą (α-2) oraz wielką mozaikę opus sectile (α-3) zdobiącą triclinium (Kołataj, Majcherek, Parandowska 2007, 26–42). Wszystkie mozaiki dokładnie oczyszczono, usuwając nie tylko zabrudzenia, ale również wykwity solne. Po raz kolejny naprawiono lub wymieniono opaski wzmacniające brzegi, zniszczone na skutek dużego zasolenia podłoża. Przeprowadzono również konsolidację samych mozaik, umocowano wszystkie luźne tessery, oraz uzupełniono ubytki w podłożu. Wprowadzono również nowy system wentylacji podłoża wokół samych mozaik. System ten zastosowano z powodzeniem już w ubiegłym sezonie w przypadku „mozaiki z panterą” (α-6). W tym sezonie, wokół „mozaiki z ptakami” oraz czarno-białej „mozaiki z rozetą”, obniżono teren o ok. 0.80–0.90 m. Tak ukształtowane wykopy zabezpieczono od góry odpowiednio przygotowanymi ramami z kątowników stalowych pokrytymi siatką, umożliwiającymi swobodną cyrkulacje powietrza wokół mozaiki [Fig. 16]. Tam, gdzie zbyt mała przestrzeń wokół mozaik nie pozwalała na wprowadzenie ram, posłużono się polipropylenowymi rurami z gęsto nawierconymi otworami nawiewnymi [Fig. 17]. Zarówno ramy jak i rury pokryto następnie żwirem.

Fig. 16. Krata wentylacyjna wokół mozaiki α-5 (fot. G. Majcherek).
Fig. 17. Rury wentylacyjne wokół mozaiki α-2 (fot. G. Majcherek).

Rozbudowano również system wentylacji samego pawilonu. Zainstalowano specjalne czujniki elektroniczne (MaxPlus), reagujące na zmianę wilgotności i automatycznie uruchamiające wentylator wyciągowy.

 

Bibliografia

Kołątaj, W., Majcherek, G., Parandowska, E.,
2007 Villa of the Birds. The Excavation and Preservation of the Kom el-Dikka Mosaics, The American University in Cairo Press, Cairo-New York.

Kucharczyk, R.
2005 Islamic Glass from the Auditoria on Kom el-Dikka in Alexandria, PAM 16, 31–42.

Kucharczyk, R.
2007 Late Roman/Early Byzantine Glass from the auditoria on Kom el-Dikka in Alexandria, PAM 17, 45–54.

Kucharczyk, R.
2009 Islamic Scratch-Engraved Glass from Alexandria (Kom el-Dikka), Journal of Glass Studies 51, 40–52.

Kucharczyk, R.
2010 Glass from Area F on Kom el-Dikka (Alexandria), PAM 19, 56–70.

Majcherek, G.
1991 Excavations in Alexandria in 1990-91, PAM 3, 5–14.

Majcherek, G.
2013 Alexandria. Excavations an preservation work on Kom el-Dikka. Preliminary Report 2009/2010, PAM 22, 33–54.

Rodziewicz, M.
1992 Report on activities of the archaeological mission at Kom el-Dikka, Alexandria, BSAA 44, 84–102.

Scanlon, G.
1998 Slip-painted early lead-glazed wares from Fustat: a dilemma of nomenclature. Colloque International d’archéologie islamique, IFAO, Le Caire 1993, R.-P. Gayraud ed. IFAO 1998, 21–53.


 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr Grzegorz Majcherek archeolog, kierownik misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
2. Renata Kucharczyk specjalista od zabytków szklanych Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
3. dr hab. Barbara Lichocka numizmatyk Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN
4. dr hab. Barbara Tkaczow archeolog Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN
5. dr Katarzyna Lach numizmatyk Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
6. Iwona Zych archeolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
7. Emanuela Kulicka archeolog nieafiliowana
8. Donata Pawłowska archeolog nieafiliowana
9. Robert Mahler antropolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
10. Urszula Okularczyk antropolog nieafiliowana
11. Marcin Polak architekt nieafiliowany
12. inż. Marta Grzegorek architekt stypendystka MNiSW
13. Ewa Parandowska konserwator nieafiliowana
14. Zygmunt Nawrot konserwator nieafiliowany
15. Szymon Gąsienica-Sieczka konserwator nieafiliowany
16. Zuzanna Dudzińska konserwator nieafiliowana
17. Agnieszka Dzwonek rysownik nieafiliowana
18. Aleksander Misiurny student archeologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl