Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Dongola - Polska Misja Archeologiczna w Starej Dongoli

Dongola 2014/2015
Misja Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, kierowana przez prof. Włodzimierza Godlewskiego, kontynuowała prace wykopaliskowe i konserwatorskie w Dongoli, stolicy królestwa Makurii, w okresie od 17 listopada 2014 do 5 lutego 2015 roku. Prace były finansowane przez QSAP (Qatar–Sudan Archaeological Project) oraz Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Badania prowadzono na terenie komu H – kompleks klasztorny i na Cytadeli – przy fortyfikacjach oraz na terenie kompleksu królewskiego (SWN). Prace konserwatorskie objęły malowidła w kościele klasztornym oraz w kościele królewskim (Kościół Archanioła Rafaela). Dr inż. arch. T. Dziedzic i dr inż. arch. R. Tarczewski przygotowali kompleksowy projekt techniczny zabezpieczeń i konserwacji meczetu w Dongoli (oryginalnie sala tronowa królów Makurii), a dr inż. arch. R. Tarczewski opracował projekt zabezpieczenia kościoła SWN.B.V (Kościół Archanioła Rafaela) i konstrukcji dachu – zrealizowany w trakcie trwania misji.

Fig. 1. SWN.B.V – Kościół Archanioła Rafaela. Konstrukcja dachu.

Fig. 2. SWN.B.V – Kościół Archanioła Rafaela. Wnętrze kościoła w trakcie prac.

KOM H – Klasztor Antoniego Wielkiego
Na terenie kompleksu klasztornego realizowano zarówno prace wykopaliskowe jak i konserwatorskie. Objęły one kościół klasztorny, budowlę centralną po północnej stronie kościoła, dziedzińce klasztorne: zachodni, z późną zabudowa gospodarczą, i południowy; oraz południowo-zachodnie wejście do klasztoru dla mnichów prowadzące na wewnętrzny dziedziniec oraz na piętro kompleksu klasztornego w jego zachodniej części. Prace dokumentacyjne i konserwatorskie prowadzono również w Aneksie północno-zachodnim, w którym znajduje się mauzoleum biskupów dongolańskich z trzema kryptami, założone przez arcybiskupa Georgiosa (umarł w 1113 roku), kaplica kommemoratywna króla Zachariasa V, ufundowana przez Georgiosa (przed rokiem 1062), jak również sanktuarium Archanioła Michała.

KOŚCIÓŁ KLASZTORNY
Z wnętrza naosu kościoła, przebudowanego najprawdopodobniej w XII. lub XIII. wieku, przeniesiono zachowane fragmentarycznie malowidła do odbudowanych sal zachodnich kościoła klasztornego. Siedem kompozycji malarskich, między innymi dwie części Bożego Narodzenia, adoracja Trójcy Świętej, duży tekst edukacyjny, zostało umieszczone na nowych ścianach pod dachem. W trakcie porządkowania wnętrza kościoła klasztornego, w jego oryginalnym kształcie i wyposażeniu, odsłonięto piaskowcową płytę z dekoracją reliefową oryginalnej przegrody ołtarzowej oraz kilka tekstów greckich zapisanych na tynku, z których najpełniej zachowanym jest konstantynopolitańskie wyznanie wiary. Na południowym dziedzińcu klasztoru odsłonięto kilkanaście fragmentów krat okiennych z południowej fasady kościoła (Fig. 3).

Fig. 3. Kom H. Kościół klasztorny, naos, widok od północnego zachodu.

BUDOWLA CENTRALNA
Budowla ta składająca się z kilkunastu małych pomieszczeń była dobudowana  do północnej fasady kościoła i została intensywnie przebudowana w najpóźniejszym okresie funkcjonowania klasztoru. W trzech małych pomieszczeniach znajdowały się pojedyncze łoża dla mnichów. Spośród kilku graffiti zachowanych na ścianach budowli jedno jest datowane na rok 1191 ery męczenników (1494/5), co sugeruje funkcjonowanie klasztoru jeszcze w końcu XV. wieku. Za tak późnym opuszczeniem klasztoru świadczy również gospodarcza zabudowa dziedzińca zachodniego, badana w tym sezonie, jak również wszędzie obecna ceramika okresu terminalnego datowana przez W.Y. Adamsa na XV. wiek (Fig. 4).

Fig. 4. Kom H. Budowla Centralna, pomieszczenia 1–3, widok od zachodu.

CYTADELA DONGOLAŃSKA
W jej obrębie prowadzono prace na dwóch stanowiskach: przy murach cytadeli, w jej północno-wschodniej części, oraz wewnątrz kościoła królewskiego SWN.B.V.

Fortyfikacje i domy mieszkalne z epoki Funj – z oryginalnych fortyfikacji cytadeli, datowanych na przełom V. i VI. wieku, odsłonięto część kurtyny po zachodniej stronie baszty NE – ponad 15 m. długości – zachowanej do wysokości 8,0 m . Jej kamienne lico zewnętrzne, zbudowane z bloków łamanego piaskowca żelazistego, jest dobrze zachowane. Natomiast baszta N.2 półkoliście zakończona jak pozostałe baszty, została poważnie zniszczona w trakcie oblężenia cytadeli przez wojska Baybarsa w 1276 roku, zapewne przy użyciu maszyn oblężniczych. Bloki kamienne z jej wschodniej i północnej ściany leżą po jej wschodniej stronie. Na reliktach baszty zbudowano w epoce Funj nową basztę z cegły suszonej o mniejszych rozmiarach (Fig. 5).

Fig. 5. Cytadela, fortyfikacje, zniszczona baszta N.2 oraz nadbudowana baszta ceglana w okresie Funj.

Po wschodniej stronie cytadeli odsłonięto dwie linie murów zbudowanych na powierzchni wydmy piaskowej w odległości kilku i kilkunastu metrów od lica oryginalnej kurtyny po obu stronach baszty E.2. Jak wydaje się mury te miały raczej funkcję stabilizującą narastającą wydmę.

Domy mieszkalne z epoki Funj (XVI–XVII wiek) – na ustabilizowanych murami wydmach lokalizowano następnie zabudowę mieszkalną. Po stronie wschodniej dolnego muru stabilizującego zbudowano dom BH.201.1-3 z rozległym dziedzińcem po jego południowej stronie, otoczonym murem z cegły mułowej. Parterowy dom miał trzy pomieszczenia, dostępne z dziedzińca, wyposażone w ławy przyścienne i mastaby.
Na północnej kurtynie oryginalnych fortyfikacji, pomiędzy basztami NE i N.2, odsłonięto kilka pomieszczeń zbudowanych na zachowanej koronie kurtyny z wykorzystaniem jej kamiennej obudowy jako ściany północnej (CB.301 – 3017). Skromnie wyposażone pomieszczenia w ławy przyścienne o różnej szerokości miały również pojemniki gospodarcze (gesseby) na produkty sypkie.
Wnętrza parterowych pomieszczeń z płaskimi dachami podpartymi pionowymi słupami w ich centralnej części (są zachowane jedynie kamienne bazy) były tynkowane i kilkakrotnie bielone (Fig. 6).

Fig. 6. Cytadela, wnętrze domu CH.303, na koronie kurtyny fortyfikacji.

KOŚCIÓŁ ARCHANIOŁA RAFAELA (SWN.B.V)
Po kompleksowym zabezpieczeniu budowli kontynuowano w jego wnętrzu, w absydzie i centralnej części naosu, prace wykopaliskowe i konserwatorskie. Intensywność prac była limitowana postępującymi pracami zabezpieczającymi odsłaniane malowidła w absydzie i na filarach budowli. Na filarze po północnej stronie absydy osłonięto trzy malowidła przedstawiające Archanioła Rafaela, apostoła (?) oraz dolną część nieokreślonego świętego, zaś na filarze północno-wschodnim naosu dwie kompozycje: stojącą postać Chrystusa z krzyżem po jego północnej stronie (Fig. 7) oraz archanioła pozbawionego legendy. Malowidła w absydzie są zachowane jedynie w dolnej części a ich powierzchnia jest bardzo zniszczona. Niewątpliwie jest to kompozycja absydowa – apostołowie z Marią w części centralnej – umieszczona powyżej fryzu kasetonowego namalowanego tuż powyżej dobrze zachowanego synthrononu o nietypowym kształcie .

Fig. 7. SWN.B.V – Kościół Archanioła Rafaela, malowidło na filarze NE. Chrystus.

W trakcie eksploracji zasypów odsłonięto kilkanaście bloków kamiennych, które oryginalnie wieńczyły filary, oraz dużą ilość fragmentów malowanych tynków pochodzących najprawdopodobniej z arkad spinających centralne filary naosu. Są to fragmenty narracyjnych kompozycji z przedstawieniami postaci o niewielkich rozmiarach. Uczytelnienie tych kompozycji oraz ich interpretacja wymaga czasochłonnej pracy, ale są to niewątpliwie unikatowe przedstawienia wykonane przez znakomitych malarzy (Fig. 8).

Fig. 8. SWN.B.V – Kościół Archanioła Rafaela, fragmenty malowanych tynków.

NEKROPOLE BISKUPÓW – odsłonięcie 19 pochówków w trzech kryptach kompleksu kommemoratywnego w aneksie północno-zachodnim klasztoru na komie H, identyfikowanych jako pochówki biskupów dongolańskich poczynając od arcybiskupa Georgiosa zmarłego w 1113 roku (teksty z krypty Georgiosa zostaną opublikowane przez A. Łajtara i J. van der Vliet’a jeszcze w tym roku) wymusiło otwarcie jeszcze jednego programu prac wykopaliskowych w sąsiedztwie odsłoniętych wcześniej katedr dongolańskich, gdzie zapewne znajdują się groby wcześniejszych biskupów metropolii. W ostatnim sezonie pracowano po wschodniej stronie Katedr I i II, gdzie usuwano górne warstwy zasypów z zabudową z epoki Funj. Są to domy datowane na XVI–XVII wiek, podobnie jak zabudowa przy fortyfikacjach cytadeli. Datowanie jest oparte na stratygrafii oraz analizie fajek otomańskich i biżuterii składającej się z paciorków pochodzących z Egiptu, Hebronu, a nawet z Wenecji.
Prowadzono również prace porządkujące stanowiska archeologiczne i prace budowlane zabezpieczające przed ruchomymi piaskami (Fig. 9).

Fig. 9. Mur osłaniający stanowisko przed ruchomymi piaskami od północy.
 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Włodzimierz Godlewski archeolog, kierownik misji Instytut Archeologii UW
2. dr Dorota Dzierzbicka archeolog, papirolog Instytut Archeologii UW
3. Agata Deptuła archeolog, epigrafik Instytut Archeologii UW
4. Maciej Karpiński konserwator malowideł free lance
5. Hanna Kozińska-Sowa dokumentalista free lance
6. Jolanta Kurzyńska konserwator malowideł free lance
7. Urszula Kusz konserwator malowideł free lance
8. Szymon Lenarczyk archeolog Instytut Archeologii UW
9. prof. dr hab. Adam Łajtar epigrafik Instytut Archeologii UW
10. Piotr Makowski archeolog i historyk sztuki Instytut Archeologii UW
11. Maciej Marciniak archeolog Muzeum Narodowe w Warszawie
12. Dorota Moryto-Naumiuk konserwator malowideł free lance
13. Agnieszka Ryś studentka archeologii Instytut Archeologii UW
14. dr hab. Romuald Tarczewski architekt Politechnika Wrocławska
15. Maciej Wyżgoł student archeologii Instytut Archeologii UW
16. dr Dobrochna Zielińska archeolog Instytut Archeologii UW
17. Fath Alrahman Mohamed Osman archeolog NCAM
18. Shawgi Tawalbed archeolog NCAM

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl