Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Tell el-Retaba - Polsko-Słowacka Misja Archeologiczna w Tell el-Retaba

Sezon 2015

Sławomir Rzepka, Jozef Hudec

W sezonie 2015 prace terenowe trwały od 30. sierpnia do 28. września. Finansowane były dzięki grantom Narodowego Centrum Nauki (grant 2012/05/B/HS3/03748), Slovak Research and Development Agency (grant APVV-5970/12), a także dofinansowaniu ze strony PCMA i Aigyptos Foundation.
Wykopaliska prowadzone były w 3 rejonach: 4, 7 i 9 (Fig. 1). Odsłonięte zostały pozostałości archeologiczne z Drugiego Okresu Przejściowego, wczesnej 18 dynastii, 19 dynastii, 20 dynastii, Trzeciego Okresu Przejściowego i Okresu Późnego. Całkowicie lub częściowo przebadanych zostało 15 kwadratów 5x5 m.

Fig. 1. Plan zachodniej części stanowiska Tell el-Retaba, z obszarami eksplorowanymi w sezonie 2015 zaznaczonymi na czerwono (rys. Ł. Jarmużek, S. Rzepka)

Rejon 4
W kwadratach Y60X195, Y65X195, Y60X190 i Y65X190 przeprowadzone zostały badania o charakterze ratunkowym – obszar ten jest zagrożony przez rozrastająca się zabudowę sąsiadującej od północy ze stanowiskiem wsi.

20 dynastia
Odsłonięta została wykonana z cegły mułowej platforma, która służyła jako podstawa dla muru obronnego z czasów 20 dynastii („wall 2” Petrie’ego, 12 wiek p.n.e.). Sam mur obronny był w tym rejonie kompletnie zniszczony.

Wczesna 18 dynastia
Bezpośrednio pod wspomnianą platformą (której fragment został rozebrany) odsłonięte zostały nawarstwienia z wczesnej 18 dynastii (16 wiek p.n.e.). Mury z charakterystycznych czarnych cegieł należą do domu [660] („black house 1”), którego niewielki fragment został odkopany jeszcze w sezonie 2011 (Fig. 2, 4). Oczyszczone zostały jedynie korony murów, usunięcie gruzu wypełniającego budynek i eksploracja poziomów podłogowych planowane są na sezon 2016. Budynek [660] układem pomieszczeń i rozmiarami przypomina z czasów Tutmozisa III odkryty kilkadziesiąt metrów dalej na wschód przez egipską misje prowadzącą badania ratunkowe w 2011 roku.

Drugi Okres Przejściowy
Pod warstwami z wczesnej 18 dynastii zachowały się pozostałości z Drugiego Okresu Przejściowego, a dokładniej z czasów hyksoskich, (17/16 wieku p.n.e.). Odkryty został grób [1696] o typowej dla hyksoskich pochówków architekturze: zbudowana z cegły mułowej prostokątna komora przykryta kolebkowym sklepieniem (Fig. 2, 3). Grób był wyrabowany i poważnie uszkodzony przez współczesny wkop. Znalezione w nim zostały szczątki trzech osób: dwóch dorosłych i jednego dziecka. Co ciekawe, okazało się, że komora grobowa nie była w całości schowana pod ziemią. O tym, że kolebkowe sklepienie wystawało ponad powierzchnię świadczą poziomy użytkowe dochodzące do murów komory (a nie przecięte przez wykop pod komorę grobową). Z tymi poziomami użytkowymi powiązane są cienkie mury z zielonkawych cegieł [1693], należące do konstrukcji o niejasnej na razie funkcji. Wystająca ponad powierzchnię część kolebkowego sklepienia grobowca została ścięta kiedy w początku 18 dynastii teren niwelowano pod budowę domu [660]. Wtedy tez zapewne grób został obrabowany.
Odkryty grób dowodzi, że cmentarz hyksoski, do którego należy ok. 20 grobów odkrytych przez misje polsko-słowacka oraz podczas ratunkowych wykopalisk egipskich ok. 100 metrów na płd.-wsch. od rejonu 4, zajmował o wiele większy obszar, ni z dotychczas przypuszczano.

Fig. 2. Plan rejonu 4 (rys. E. Stopkova, L. Hulkova)

Fig. 3. Grób hyksoski [1696] (fot. R. Rabekova)


Fig. 4. Rejon 4: grób hyksoski (po lewej), pod ruinami domu z wczesnej 18 dynastii (fot. R. Rabekova)

Rejon 7

Wczesna 18 dynastia
W kwadracie Y95X125 badania objęły płn.-zach. część budynku [711] (“black house 3”) (Fig. 5). Eksploracja wschodniej części tego budynku nie była możliwa, gdyż wymagałaby rozebrania pozostałości muru obronnego z czasów 20 dynastii.

Fig. 5. Plan rejonu 7 (rys. E. Stopkova, L. Hulkova)

Drugi Okres Przejściowy
W kwadracie Y95X115 w warstwach bliskich powierzchni odnotowano ceramikę i zabytki ruchome z Trzeciego Okresu Przejściowego i Okresu Późnego, nie zaobserwowano natomiast żadnych pozostałości architektury, które można by wiązać z tymi nawarstwieniami. Poniżej odsłonięta została szeroka platforma (?) z cegły mułowej [1736], którą datować można na Drugi Okres Przejściowy (Fig. 5). Funkcja tej konstrukcji nie jest na razie jasna.
W kwadratach Y115X110 i Y120X110 odsłonięto fragment domostwa należącego do osady z czasów hyksoskich. Pomiędzy murami [1309] i [1721] uchwycono poziom podłogowy usiany licznymi fragmentami kilku dużych naczyń zasobowych.
 

Rejon 9
Kontynuowane były prace w 8 kwadratach, badanych w 2014 roku: Y210X115, Y215X115, Y210X120, Y215X120, Y210X125, Y215X125, Y210X130, Y215X130 (zob. Fig. 1). W sezonie poprzednim przeprowadzono eksplorację warstw z Trzeciego Okresu Przejściowego i – po odpowiednim zadokumentowaniu – usunięto pozostałości architektonicznego z tego okresu. To umożliwiło w sezonie 2015 badanie warstw z 20 i 19 dynastii.

20 dynastia
Odsłonięte zostały 3 budowle z czasów późnoramessydzkich: budynek [1654] z zach. części wykopu, budynek [1648] w części płd. i budynek [1900] w części wschodniej (Fig. 6).

Fig. 6. Plan rejonu 9: konstrukcje z czasów 20 dynastii (rys. Ł. Jarmużek)

Budynek [1654] (Fig. 6, 7)
Budowla o cienkich ścianach (1/2 cegły grubości) składała się z dwóch pomieszczeń: większego (nr 1) na południu i mniejszego (nr 2) na północy. Wejście znajdowało się w płd.-zach. narożniku większego pomieszczenia. Na podłodze pomieszczenia nr 1 znaleziono liczne fragmenty ceramiki, w tym należące do dużego naczynia zasobowego. Na podłodze pomieszczenia nr 2 natomiast został osłonięty duży zespół narzędzi kamiennych (rozcieraczy i małych żaren). Tuż obok tego budynku znaleziona została wapienna pieczęć (S2405) z inskrypcją Nechet-ra – zapewne imieniem właściciela (Fig. 8).

Budynek [1648] (Fig. 6, 7)
Składał się z tylko jednego pomieszczenia. Na zewnątrz, wzdłuż północnej ściany, biegła niska ława (?; mur [1925]), z której zachowały się maksymalnie dwie warstwy cegieł.
Budynek [1648] został doklejony do północnej ściany wielkiego budynku [834] (jego fragmenty były odsłaniane w rejonie 9 od sezonu 2011). Budowla ta, długa na co najmniej 60 metrów i szeroka na ok. 8 m, podzielona była na sześciopomieszczeniowe mieszkania, służące załodze twierdzy zbudowanej przez Ramzesa III za 20 dynastii (12 wiek p.n.e.). Budynek [1648] jest dobudówką dodaną w późnej fazie funkcjonowania tej twierdzy, kiedy pierwotna, regularnie rozplanowana zabudowa została mocno przekształcona (budynek [1648] zablokował jedno z pierwotnych wejść do [834]).
We wnętrzu, w płd.-zach. narożniku znajdował się niewielki, prostokątny pojemnik, skonstruowany z cegieł, a na zewnątrz, po stronie zachodniej, okrągły ceglany silos o średnicy ok. 3 m.
Pod podłogą budynku [1648] znaleziony został pochówek dziecięcy (1954). W dolnej części dużego naczynia zasobowego złożone było ciało ok. 30 tygodniowego płodu.

Budynek [1900] (Fig. 6, 9).
Odsłonięty został tylko zachodni fragment prostokątnej budowli (reszta znajduje się za wschodnią granicą obszaru badanego w 2015). Zachowały się pozostałości platformy, która pierwotnie miała co najmniej 30 cm wysokości. Na jej szczyt od południa prowadziła rampa. Funkcja tych konstrukcji jest nieznana. W gruzie wypełniającym rampę znalezione zostały fragmenty wykonanych z zaprawy wapiennej zatyczek do naczyń, z odciskami pieczęci z kartuszami królewskimi (S2521). Zachowana jest tylko górna część odcisku: pieczęć zawierała dwa kartusze, każdy zwieńczony dwoma strusimi piórami, powyżej był uskrzydlony dysk słoneczny ozdobiony dwoma ureuszami (Fig. 10). Same kartusze i zawarte w nich imiona królewskie niestety się nie zachowały.

Zespół silosów (Fig. 6, 7)
Na schyłkową fazę 20 dynastii wydatować można zespół kilku okrągłych silosów, odkryty pomiędzy budynkami [1648] i [1654]. Silosy te są późniejsze od obu tych budowli. Kiedy je wznoszono, budynek [1648] był już w ruinie, silosy służyły więc zapewne albo mieszkańcom budynku [1654], albo [834].

Fig. 7. Rejon 9: architektura z czasów 20 dynastii – budynek [1654] (po prawej), zespół silosów na południe od niego oraz budynek [1648] jeszcze dalej na południe (u góry zdjęcia) (fot. S. Rzepka)

Fig. 8. Pieczęć S2405 (fot. P. Witkowski)

Fig. 9. Rejon 9: architektura z czasów 20 dynastii - budynek [1900]: platforma (po prawej) i rampa wiodącą na jej szczyt (po lewej) (fot. S. Rzepka)

Fig. 10. Zatyczka naczynia z odciskami pieczęci S2521 (fot. P. Witkowski)


19 dynastia (Fig. 11, 12)
Po usunięciu nawarstwień i ruin z czasów 20 dynastii, osiągnięty został poziom twierdzy z czasów 19 dynastii (13 wiek p.n.e.). Wyróżnić można co najmniej dwie fazy zabudowy w tym okresie. Do fazy późniejszej należy duży, okrągły silos [1256], częściowo wyeksplorowany jeszcze w 2014 roku. Do tej fazy należą też nieliczne, bardzo słabo zachowane konstrukcje odsłonięte w 2015 (mury [1961], [1964], [1977]), o których funkcji trudno cokolwiek powiedzieć.
W południowej części wykopu, pod silosem [1256], odsłonięte zostały liczne mury z cegły mułowej należące do wcześniejszej fazy 19 dynastii. Zbudowane są z różnych rodzajów cegieł (zielonkawych, brązowych, żółtych) i na razie nie jest jeszcze jasne, czy wszystkie należą do jednej, rozległej budowli [1624], czy raczej do kilku dobudowanych do siebie konstrukcji. Przed końcem sezonu jedynie fragment jednego pomieszczenia budynku [1624] został wyeksplorowany i osiągnięto w nim poziom podłogi, trudno więc na razie powiedzieć cokolwiek na temat funkcji tej budowli.
Także na wczesną 19 dynastię datowany jest budowla [1955], której niewielki fragment odsłonięty został przy północnej krawędzi wykopu. Należał do niej gruby mur (szeroki na co najmniej metr, dokładnej grubości nie można na razie ustalić, bo północne lico znajduje się poza granicą wykopu). Mur zachował się do wysokości ok. 1,5 m. Jego zewnętrzne (południowe) lico wzmacniane było pilastrami. Mur ten to jedyna jak dotąd konstrukcja, która należała do zabudowy twierdzy z czasów 19 dynastii, a przetrwała do dynastii 20 i była użytkowana w nowej twierdzy, zbudowanej przez Ramzesa III. Mur ten musiał należeć do ważnej budowli (świątyni?), która nie została zrównana z ziemią, kiedy na początku 20 dynastii niwelowano ruiny starej twierdzy, aby zrobić miejsce dla nowej fortecy.
Oprócz prac wykopaliskowych kontynuowane była także prospekcja geologiczna i pedologiczna.

Fig. 11. Plan rejonu 9 – konstrukcje z czasów 19 dynastii (rys. Ł. Jarmużek)

Fig. 12. Rejon 9: architektura z czasów 19 dynastii – silos [1256] i mur [1961] z fazy późniejszej, poniżej budynek [1624] z fazy wcześniejszej (fot. S. Rzepka)

 

 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr hab. Sławomir Rzepka archeolog, kierownik misji Instytut Archeologii UW
2. dr Jozef Hudec egiptolog, kierownik misji Słowacka Akademia Nauk
3. Bartosz Adamski archeolog Instytut Archeologii UJ
4. dr Miroslav Černy inżynier Aigyptos Foundation
5. Veronika Dubcová archeolog University of Vienna
6. dr Emil Fulajtar pedolog Soil Science and Conservation Research Institute, Bratislava
7. dr Anna Gręzak archaeozoolog Instytut Archeologii UW
8. dr Lucia Hulková archeolog University of Vienna
9. Barbara Jakubowska archeolog freelancer
10. Łukasz Jarmużek archeolog freelancer
11. Katarzyna Kasprzycka studentka archeologii Instytut Archeologii UW
12. Lukas Kováčik archeolog University of Trnava
13. dr Claire Malleson archaeobotanik freelancer
14. Jan Marko archeolog Masaryk University, Czech Republic
15. Agnieszka Poniewierska archeolog freelancer
16. Renata Rábeková fotograf Aigyptos Foundation
17. Agnieszka Ryś archeolog freelancer
18. dr Alena Šefčáková antropolog Slovak National Museum
19. dr hab. Kveta Smolarikova egiptolog Charles University, Prague
20. Piotr Sójka archeolog freelancer
21. dr Eva Stopková geodeta Slovak University of Technology in Bratislava
22. Katarzyna Trzcińska studentka archeologii Instytut Archeologii UW
23. dr Jerzy Trzciński geolog Wydział Geologii UW
24. Piotr Witkowski archeolog,fotograf freelancer
25. dr Anna Wodzińska ceramolog Instytut Archeologii UW
26. Małgorzata Zaremba studentka geologii Wydział Geologii UW
27. Khaled Fareed inspektor MSA
28. Eman Awad inspektor MSA

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl