Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Deir el-Bahari, Gebel Ragab - Polska Misja Skalna w Deir el-Bahari

Misja Skalna w Deir el-Bahari. Wyniki badań w sezonie jesiennym 2015
Andrzej Niwiński IAUW

Ostatni sezon Misji Skalnej w rejonie Gebel Ragab trwał od 22 września do 9 grudnia 2015 r. Głównym zadaniem w tym sezonie było usunięcie starego redimu, (Il. 1) gdzie w latach 2001–2003 były składane rozbite fragmenty wielkich kamieni zalegających ten teren i gruz pochodzący z jego czyszczenia. Wprawdzie redim nie był szczególnie niebezpieczny, ale przy wyjątkowo niesprzyjających warunkach (trzęsienie ziemi) mógł ulec destabilizacji, z perspektywą częściowego upadku na zbocze nad świątyniami Totmesa i Mentuhotepa, dlatego obiecaliśmy stronie egipskiej usunięcie go. Przy okazji zostały oczyszczone sąsiadujące z redimem fragmenty klifu, na których leżały kamienie potencjalnie zagrażające upadkiem. Po przeprowadzonej operacji nic już absolutnie nie zagraża terenom świątynnym (Il. 2), poza zwietrzałymi fragmentami samego klifu, które należałoby także oczyścić. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na dwie kwestie:
1. Już w raporcie po sezonie 1999 zwracaliśmy uwagę na bardzo niebezpieczne odszczelnienia na krawędzi pionowej ściany skalnej powstałej w trakcie wycinania platformy pod świątynię w czasach Hatszepsut (Il. 3). Górna krawędź tej sztucznie utworzonej ściany skalnej jest w kilku miejscach całkowicie odszczelniona i te fragmenty muszą kiedyś spaść, przy czym jedyna ochrona świątyni Hatszepsut poniżej, czyli starożytna półka zabezpieczająca w wypadku upadku dużych odłamów skalnych nie zatrzyma ich i część kamieni spadnie bezpośrednio na górny taras świątyni Hatszepsut, który jest obecnie udostępniony dla turystów. Stwarza to potencjalne niebezpieczeństwo o nieprzewidzialnych konsekwencjach. Temu niebezpieczeństwu można łatwo zaradzić, przeprowadzając operację czyszczenia tych partii ściany przez zrzucenie, pod kontrolą, rozbijanych zwietrzałych fragmentów na półkę ochronną, na której należałoby jedynie zainstalować na czas operacji siatkę ochronną (Il. 4). Misja Skalna może się podjąć tej operacji, której wykonanie zajęłoby jeden tydzień, oferując pełną współpracę z Misją Hatszepsut i oczywiście w ramach zgłoszonego stronie egipskiej projektu; udowodniliśmy, że jesteśmy w stanie bezpiecznie przeprowadzić znacznie trudniejsze operacje, a tą uważamy za nadzwyczaj ważną dla bezpiecznej przyszłości polskich działań w Deir el-Bahari.

Il. 1.

Il. 2.

Il. 3.

Il. 4.


2. Znacznie trudniejsze logistycznie, ale także wykonalne byłoby oczyszczenie kilku ścian klifu nad świątynią Totmesa III (Il. 5), gdyż ich zwietrzałe fragmenty spadając będą zagrażać zachodniej części świątyni. Jest to o tyle istotne, że istnieją plany przekształcenia tej części świątyni Totmesa w ekspozycję dostępną dla turystów.

Il. 5.

Pod koniec sezonu, po demontażu górnej części instalacji, za pomocą której usuwaliśmy gruz i kamienie z terenu Gebel Ragab, przystąpiono do czyszczenia południowej części zbocza nad świątynią Totmesa III (Il. 6). Zalegają tu jeszcze duże ilości gruzu i kamieni, które stanowią ostatnią pozostałość wielkiego kamuflującego zasypu, skrywającego od czasów 21 Dynastii świątynie Totmesa i Mentuhotepa (Il. 7). Kontrastując z oczyszczonymi zboczami od strony północnej, te masy mogą skrywać ważne informacje archeologiczne (Il. 8), w tym prawie na pewno jeszcze jeden grobowiec z czasów saickich. W trakcie prac oczyszczających ten teren pod koniec sezonu natrafiliśmy na zabezpieczający dren (Il. 9), analogiczny do tego, który został wykuty w sąsiedztwie tzw. „grobu nr 1”, a także na przedmioty zabytkowe, świadczące z reguły o obecności w najbliższym sąsiedztwie wejścia do obrabowanego grobowca: m. in. liczne ułamki ceramiki, czarkę wapienną, paciorki i fragmenty bandaży mumiowych (Il. 10–17).

Il. 6.

Il. 7.

Il. 8.

Il. 9.

Il. 10.

Il. 11.

Il. 12.

Il. 13.

Il. 14.

Il. 15.

Il. 16.

Il. 17.

Teren Gebel Ragab oraz okolice świątyni Totmesa zostały objęte działaniami w zakresie dokumentacji fotogrametrycznej i geodezyjnej.

We współpracy z Misją Totmesa III i Misją Hatszepsut oczyściliśmy większość zachodniej części świątyni, usuwając wszelkie pozostałości przeprowadzonych w ostatnich sezonach prac transportowych (Il. 18–19). Na oczyszczonym terenie zwraca obecnie uwagę nietypowe nagromadzenie płyt posadzkowych, których sama obecność zastanawia, ponieważ ogromna większość tych kamieni została usunięta z terenu świątyni w celu ich ponownego użycia w innych budowlach. Ponadto, obecny układ tych płyt sprawia wrażenie wyraźnie wtórnego, ułożonego, przynajmniej w części północnej, w celu ukrycia czegoś pod spodem, przy zastosowaniu typowo egipskiego kamuflażu. Wskazują na to:

- otwory w (piaskowcowym) płytowaniu, częściowo wypełnione wetkniętymi fragmentami z łupku Esna (Il. 20), który zupełnie nie nadawał się do celów budowlanych i z pewnością nie mógł być użyty przez budowniczych świątyni Totmesa III; w jednym z otworów w chwili jego odsłonięcia w 1965 r. tkwił nawet posążek;
- nie pokrywające się linie narysów wyznaczających granice ścian (Il. 21);
- dwie odmienne warstwy podsypki pod płyty widoczne pod niektórymi kamieniami;
- mały fragment piaskowca z dekoracją malarską wydobyty spod jednej z płyt;
- kuriozalna rekonstrukcja jednej z płyt, rozbitej na wiele fragmentów (Il. 22); była to płyta największa ze wszystkich, o nieporównywalnych rozmiarach: 130 x 125 x 110 x 108 cm, czyli mogąca potencjalnie zasłaniać otwór szybu grobowego, który z reguły nie przekracza wymiarów 100 x 100 cm.
Ukrytym obiektem może być wejście do szybu grobowego dawnego grobowca Amenhotepa I, w którym zapewne pochowano Herhora i jego syna, króla Neferkare Amenemensu, być może też z dużą grupą sarkofagów należących do dostojników z okresu wczesnej 21 Dynastii. Centralna część ugrupowania płyt znajduje się na osi terenu zabezpieczonego drenami odkrytymi w poprzednim sezonie, a dreny te zostały wykonane przed wykuciem grobowca saickiego „nr 1”, czyli nie były związane z ochroną tego grobu, tylko czegoś o wiele starszego. Znając szczególny sentyment Totmesa III wobec swego praprzodka Amenhotepa I, hipoteza, iż kazał on wykuć platformę pod swą świątynię celowo w dolnej części zbocza zwanego „świętym horyzontem”, by objąć nią grób Amenhotepa I, wydaje się uzasadniona. Tak zlokalizowany grobowiec doskonale odpowiada danym zawartym w raporcie z tzw. Papirusu Abbotta. Weryfikacja hipotezy jest bardzo łatwa z punktu widzenia logistyki archeologicznej (w tym celu należałoby sprawdzić dwa miejsca przez podniesienie płyt będących w bardzo dobrym stanie), natomiast stosowanie metod geofizycznych z uwagi na obecność łupku Esna, wyjątkowo „zabójczego” dla sygnałów georadaru, wydaje się mało użyteczne.

Il. 18.

Il. 19.

Il. 20.

Il. 21.

Il. 22.
 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Andrzej Niwiński egiptolog, kierownik misji Instytut Archeologii UW
2. Kamil Zachert archeolog nieafiliowany
3. Waldemar Kubiczek inżynier nieafiliowany
4. Wojciech Fraszczyński inżynier nieafiliowany
5. Dariusz Flajszer technik budowlany nieafiliowany
6. Piotr Sójka dokumentalista nieafiliowany
7. Piotr Witkowski dokumentalista nieafiliowany

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl