Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Asasif - Teby Zachodnie - Projekt Asasif

Patryk Chudzik
(Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski)

Jesienią 2015 oraz wiosną 2016 odbył się kolejny sezon prac polskiej misji na nekropoli Asasif Północny. Badania prowadzone były przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego przy współpracy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW w ramach Polsko-Egipskiej Misji Archeologiczno-Konserwatorskiej świątyni Hatszepsut w Deir el-Bahari. Prace przeprowadzone zostały w dwóch etapach. Pierwszy związany był przede wszystkim z badaniami wykopaliskowymi i realizowany był pomiędzy 16 listopada a 17 grudnia 2015 roku. Druga część natomiast odbyła się w terminie: 15 lutego – 9 marca 2016 roku i zakładała głównie prace studyjne oraz rekonstrukcyjne. Program prac obejmował sześć prywatnych kompleksów grobowych powstałych w okresie Średniego Państwa i ponowanie wykorzystywanych w czasach późniejszych: MMA 508/TT 311 (Cheti), MMA 509, MMA 512 (Nebseni), MMA 514, MMA 515 oraz MMA 517/TT 240 (Meru) (Fig. 1).

Fig. 1. Nekropola Asasif Północny. Widok od południa (fot. P. Chudzik)

Jednym z pierwszych etapów prac było oczyszczenie wnętrza grobowca MMA 509, za murem ustawionym dotychczas w korytarzu wejściowym. Kamienny mur wzniesiono w odległości około pięciu metrów od ostatniej piaskowcowej płyty posadzkowej, które odkryte zostały w sezonie 2013/2014. Za murem otwierał się długi na ponad dwanaście metrów korytarz, w którym odkryto fragmenty zmumifikowanych ciał ludzkich, kości zwierzęce, w tym dwie czaszki krów, oraz fragment piaskowcowego ołtarza. Na końcu korytarza wykute zostało pomieszczenie na planie kwadratu, które w znacznej części wypełnione było gruzem skalnym (Fig. 2). Zasypisko wypełniało głównie wschodnią stronę pomieszczenia, jednak jego pozostałości odkryto również po stronie zachodniej. Podczas badan Herberta E. Winlocka w latach '20 minionego stulecia pozostawiono te części grobowca nieprzebadane, usuwając jedynie gruz wypełniający założenie na jego osi oraz w komorach grobowych. Dalsze prace wykopaliskowe objęły pomieszczenie znajdujące się za kaplicą oraz odchodzące od niego dwa ukośnie opadające korytarze, na końcu których wykuto komory grobowe.

Fig. 2. Zasypisko w kaplicy grobowca MMA 509 przed eksploracją (fot. P. Chudzik)

W wyniku przeprowadzonych prac odkryto bardzo bogaty materiał stanowiący wyposażenie grobowe z różnych okresów użytkowania opisywanego założenia. Wiele z obiektów związanych było z pierwotnym pochówkiem datowanym na wczesny okres Średniego Państwa. Wśród nich wymienić należy m.in. fragmenty modeli drewnianych, koraliki naszyjników (Fig. 3), glinianą tacę oraz naczynia ceramiczne. Na szczególną uwagę zasługują narzędzia zdeponowane prawdopodobnie podczas pogrzebu w czasach XI dynastii. Były to kamienne młotki, którymi przypuszczalnie wykuwano ten grobowiec, wapienny pion (?), miniaturowe miedziane dłuto (dł. 3,5 cm), a także niewielkie alabastrowe naczynie (Fig. 4). Nie można wykluczyć, iż przedmioty te złożono w obrębie kompleksu w formie depozytu fundacyjnego.

Fig. 3. Koraliki z naszyjnika odkryte w zasypisku kaplicy MMA 509, Średnie Państwo (fot. M. Jawornicki)

Fig. 4. Niewielkie alabastrowe naczynie odkryte w pomieszczeniu za kaplicą. Grobowiec MMA 509, Średnie Państwo (fot. M. Jawornicki)

Najliczniejszą grupę zabytków stanowiły jednak pozostałości po pochówkach złożonych w grobowcu MMA 509 po okresie Średniego Państwa. Wśród nich na największą uwagę zasługuje bogaty zbiór dekorowanych kartonaży, datowanych na koniec III Okresu Przejściowego i Okres Późny (Fig. 5). Na fragmenty kartonaży, odpowiadające odkrytym w minionym sezonie, natrafiono już podczas badań prowadzonych w obrębie dziedzińca w roku 2013. O wielokrotnym wykorzystywaniu tego grobowca świadczy pokaźna liczba zmumifikowanych szczątków ludzkich, które znajdowały się zarówno w korytarzu wejściowym, w zasypisku kaplicy, jak i w dalszych częściach grobu. Ponadto w gruzie skalnym po wschodniej stronie kaplicy odkryty został zbiór ponad 200 glinianych figurek uszebti, liczne naczynia gliniane, fragmenty drewnianych trumien oraz skrzyń, a także pojedyncze wyroby z fajansu.

Fig. 5. Dekorowane kartonaże odsłonięte podczas prac w kaplicy grobu MMA 509, III Okres Przejściowy – Okres Późny (fot. M. Jawornicki)

Usuwanie gruzu kontynuowano również w grobowcu Chetiego. W minionym sezonie zakończono oczyszczanie pierwszej pozornej komory grobowej, w której podczas prac prowadzonych wiosną 2015 roku odkryto duży zbiór strzał, będących elementem pierwotnego wyposażenia grobowego. Oprócz zabytków z czasów Średniego Państwa w tej części grobu natrafiono na pozostałości po pochówkach z III Okresu Przejściowego, głównie fragmenty kartonaży, drewnianych trumien oraz gliniane figurki uszebti. Następnie oczyszczono dalsze partie grobu. Ostatnim miejscem była komora grobowa. W wejściu do komory odkryto kolejne fragmenty strzał z miedzianymi głowniami oraz tkwiącymi w nich krzemiennymi grocikami, a także drewniane fragmenty trumny, pokrytej m.in. Tekstami Sarkofagów. Na szczególną uwagę zasługuje jednak lewa ręka drewnianej figurki przedstawiającej właściciela grobu, której dłoń zgięta była w charakterystyczny dla dostojników sposób: kciuk wyprostowany, zaś pozostałe palce zgięte (Fig. 6). Wyobrażenie to przedstawiało najprawdopodobniej Chetiego siedzącego na fotelu, z lewą ręką opartą o kolano, a prawą trzymającą laskę urzędniczą. Zaznaczyć należy, iż podczas kolejnej prospekcji powierzchniowej prowadzonej w obrębie dziedzińca grobu MMA 508/TT 311 odkryto kolejny fragment drewnianej figury, która jednak przedstawiała kobietę niosącą ofiary podczas pogrzebu. Oprócz tego natrafiono na fragment tacy glinianej oraz fragmenty ceramicznych naczyń, będących elementami wyposażenia grobowego z czasów Średniego Państwa.

Fig. 6. Lewa ręka drewnianej figury Chetiego, Średnie Państwo (fot. K. Pepke)

Prace wykopaliskowe prowadzone były również w obrębie kompleksu sepulkralnego MMA 514. Stanowiły one kontynuację badań rozpoczętych w roku 2013, kiedy to odkryto pozostałości pochówków z okresu Średniego, Nowego Państwa oraz III Okresu Przejściowego. Najnowsze badania dostarczyły głównie bogatego zbioru zabytków z ostatniego etapu funkcjonowania założenia. Badania prowadzone były zarówno przed wejściem do grobu, jak i w części wykutej w skałach. Po rozebraniu muru, który uniemożliwiał dotychczas wejście do środka, w korytarzu wejściowym odkryto trzy szyby oraz jedno niewielkie pomieszczenie, w którym otwierał się kolejny szyb, prowadzące do odrębnych komór grobowych (Fig. 7). Eksploracja szybów prowadzona będzie w kolejnych sezonach.

Fig. 7. Korytarz wejściowy w grobowcu MMA 514 z widocznymi otworami szybów (fot. P. Chudzik).

Kolejnym celem prac przeprowadzonych w minionym sezonie było oczyszczenie i zadokumentowanie grobowca MMA 515 (Fig. 8). W jego wnętrzu odkryto niewielką ilość zabytków, przede wszystkim związanych z ponownym użytkowanie tego założenia w III Okresie Przejściowym. Na szczególną uwagę zasługuje jednak odkrycie dokonane podczas oczyszczania ceglanej fasady. W narożniku ceglanych murów, po wschodniej stronie fasady odsłonięto zdeponowany zespół stożków glinianych z okresu Średniego Państwa (Fig. 9). Złożono je w tym miejscu natychmiast po nałożeniu na nie farby, która pozostawiła ślady na białym tynku murów fasady. W zespole tym odkryto 58 kompletnych stożków oraz wiele fragmentów innych tego typu zabytków.

Fig. 8. Fasada kompleksu grobowego MMA 515. Nad wejściem do grobu widoczne wejście do kaplicy na posąg (fot. P. Chudzik)

Fig. 9. Depozyt stożków glinianych odkryty we wschodnim narożniku fasady grobu MMA 515, Średnie Państwo (fot. P. Chudzik)

W minionym sezonie przeprowadzono pierwsze prace mające na celu rekonstrukcję oraz konserwację dekorowanych ścian we wnętrzu grobowca Chetiego. Głównym zadaniem było wydzielenie fragmentów bloków składających się pierwotnie na ściany wapiennego sarkofagu (Fig. 10), a także wszystkie bloki, które pomalowano czerwoną farbą z czarnymi plamkami, które miały imitować granit. Jak się okazało w trakcie prac z bloków tych wzniesiono węgary oraz nadproże prawdopodobnie na końcu korytarza wejściowego. Na węgarach, po obu stronach korytarza przedstawiony był siedzący właściciel grobu, Cheti, nad którym inskrypcja zawierała noszone przez niego tytuły oraz imię (Fig. 11). Z rekonstrukcji dekoracji sarkofagu wynika, iż jego ściany zdobił jeden wers tekstu formuły ofiarnej w formie reliefu malowanego na kolor turkusowy po stronie zewnętrznej oraz zapisanej czarną farbą po stronie wewnętrznej. Ponadto kontynuowano badania epigraficzne związane z rekonstrukcją dekoracji (Fig. 12).

Fig. 10. Południowy fragment wschodniej ściany wapiennego sarkofagu z fragmentem tytułu oraz początkiem imienia Nadzorcy Opieczętowanych Dóbr Chetiego, Średnie Państwo (fot. M. Caban)

Fig. 11. Wapienny węgar stojący pierwotnie po wschodniej stronie korytarza wejściowego w grobowcu Chetiego, z zapisanym imieniem właściciela, Średnie Państwo (fot. M. Jawornicki)

Fig. 12. Dekorowane bloki wapienne z korytarza wejściowego w grobowcu Chetiego, Średnie Państwo. A. Fragment kartusza z imieniem Nebhepetre Mentuhotepa II. B. Zmumifikowane ciało Chetiego, prawdopodobnie podczas pielgrzymki do Abydos (fot. M. Jawornicki)

Przeprowadzone w minionym sezonie prace studyjne związane były zarówno z dokumentacją i opracowaniem zabytków odkrytych w poprzednich latach, jak i tych, odsłanianych na bieżąco. Wśród nich wymienić należy badania prowadzone przez Adama Grylaka nad funkcjonowaniem tej części Teb Zachodnich w okresach pradziejowych, co możliwe jest dzięki licznym odkryciom narzędzi krzemiennych, głównie reprezentujących technologie paleolityczne. W minionym roku dr Aleksandra Hallmann rozpoczęła opracowanie zbioru tkanin, odkrywanych od pierwszego sezonu badań. Ponadto prowadzone były dalsze studia nad elementami wyposażenia grobowego z czasów Średniego Państwa, a także nad technikami obróbki kamienia w różnych okresach dynastycznych.
Dokumentacja oraz studia nad architekturą objęły wszystkie z opisywanych grobowców. W wyniku tych badań powstały modele trójwymiarowe, wykonane przez architekta Projektu, Mariusza Cabana. Przeprowadzono pełną dokumentację grobowców MMA 509 i 515 (Fig. 13) oraz dokumentację górnych partii części wykutej w skałach założenia MMA 514. Prace kontynuowane będą również w kompleksie Chetiego, jednak w minionym sezonie przygotowano pełną dokumentację wnętrza grobowca, uzupełniając ją o model komory grobowej wykonany wiosną 2015 roku.

Fig. 13. Trójwymiarowy model grobu MMA 515 w formie chmury punktów (dokumentacja M. Caban).

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. Abd el Reni Abd el Hamid el Haled inspektor SCA
2. Ali Abd el Galil Ali Ammar inspektor SCA
3. Patryk Chudzik archeolog, kierownik projektu Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski
4. Mariusz Caban architekt Wydział Architektury, Politechnika Wrocławska
5. Anna Caban architekt freelancer
6. Adam Grylak archeolog Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski
7. dr Aleksandra Hallmann archeolog IKŚiO, PAN Warszawa
8. Maciej Jawornicki fotograf freelancer
9. Maria Lulkiewicz-Podkowińska konserwator freelancer
10. Krzysztof Pepke fotograf freelancer
11. Filip Taterka archeolog Instytut Prahistorii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Université Paris-Sorbonne

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl