Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Affad - Affad

„Epigoni i prekursorzy – strategie adaptacyjne społeczności afryki sub-saharyjskiej w późnym plejstocenie i wczesnym holocenie. interdyscyplinarne studium kompleksu osadniczego w basenie Affad.”
Grant NCN 2015/18/e/hs3/00416


Projekt „Epigoni i prekursorzy - strategie adaptacyjne…”  podejmuje badania nad dwoma kluczowymi etapami kształtowania się najdawniejszej kultury ludzkiej: paleolitem i neolitem. Będzie realizowany w latach 2016-2021. Dotyczy obszaru wciąż słabo poznanego – Doliny Nilu Środkowego i w ujęciu ogólnym – Afryki subsaharyjskiej, a więc terenów gdzie formowała się kultura współczesnego człowieka. Unikalnie zachowany kompleks stanowisk archeologicznych w Affad pozwala podjąć studia nad różnymi sposobami dostosowania i eksploatacji podobnego środowiska (sawanny drzewiastej i lasów przybrzeżnych), jakie istniało tam w schyłkowym plejstocenie oraz we wczesnym holocenie, a więc pomiędzy 16 a 7 tys. lat temu z krótkim okresem znacznie bardziej suchym w 12 i 11 tysiącleciu. Starszy, paleolityczny model zakładał funkcjonowanie w ścisłym przystosowaniu i związku ze środowiskiem - bez jego modyfikacji. Natomiast w neolicie ludzie żyjący w znacznie większych społecznościach, poprzez uprawę roślin i szczególnie ważną w Afryce - hodowlę i wypas zwierząt, zaczęli wpływać na kształt ekosystemu w jakim żyli. Dotychczasowa wiedza zakładała, że to głównie zmiany klimatyczne powodowały  zasadniczą odmienność modelów eksploatacji środowiska. Jak pokazały wyniki dotychczasowych badań w Affad, nie był to jednak w Dolinie Nilu czynnik decydujący. Interdyscyplinarne studia, prowadzone w ramach proponowanego projektu mają pomóc odpowiedzieć na pytanie: co, jeśli nie zmiany środowiskowe powodowało diametralną odmienność  modelu życia i użytkowania środowiska w plejstocenie i holocenie

Główne cele projektu
Podstawowym celem nowego projektu jest identyfikacja czynników kształtowania się odmiennych strategii adaptacyjnych społeczności schyłkowego plejstocenu i wczesnego holocenu.
Wstępna hipoteza zakłada diametralnie odmienny sposób użytkowania bardzo podobnego ekosystemu (skład fauny, morfologia terenu i hydrologia) przez grupy ludzkie, które egzystowały na obszarze Środkowej Doliny Nilu w obu analizowanych okresach. Podstawowy problem badawczy na jaki mają odpowiedzieć badania to pytanie o czynniki wpływające na adaptację w tak odmiennych modelach jak środkowo-paleolityczny i wczesno-neolityczny oraz przyczyny tak późnej zmiany kulturowej na tym obszarze.
Kompleks stanowisk w Basenie Affad, ze względu na stan zachowania, daje ku temu unikalną możliwość. Badanie zmienności strategii adaptacyjnych rozumianych jako zespół relacji kultury i środowiska nie stanowił dotąd obiektu badań w Dolinie Nilu, wpisuje się natomiast w aktualną międzynarodową debatę.
Stan zachowania stanowisk z Affad umożliwia wieloaspektowe badania. Stąd zaplanowaliśmy:
- analizy wielkości, socjo-topografii i rozplanowania obozowisk,
- wszechstronne analizy narzędzi kamiennych.

Fig. 1. Obszar Basenu Affad z zaznaczonymi lokalizacjami stanowisk plejstoceńskich i holoceńskich (GIS) (P. Wiktorowicz, P. Osypiński)

- wieloaspektowe badania archeozoologiczne, w tym oczywiście rekonstrukcję paleośrodowiska, określenie strategii łowiecko-zbierackich i hodowlanych. Kości zwierząt udomowionych analizowane będą pod kątem zawartości izotopów strontu i tlenu oraz zasięgu migracji stad wczesnego bydła. Analizy porównawcze materiałów kostnych (prowadzone m.in. w Belgii i Kenii),
- pewnym dla nas novum będą analizy zabytków ceramicznych, natomiast.
- szerokie spektrum metod analitycznych obejmować będzie badania petrograficzne nawarstwień i zabytków kamiennych, datowanie sedymentów oraz zabytków (OSL), datowanie radiowęglowe (AMS), datowanie zębiny zwierzęcej metodą ESR, prospekcję geomagnetyczną w celu odtworzenia dawnej rzeźby terenu, tworzenie cyfrowego modelu ukształtowania powierzchni (DEM),
- eksperymentalne wytwarzanie i użytkowanie narzędzi kamiennych dla analiz traseologicznych.

SEZON I : listopad – grudzień 2016
W trakcie trwającego dwa miesiące sezonu realizowaliśmy liczne aktywności, korzystając ze znacznie większego zespołu, w stosunku do pierwszego projektu. Plany na pierwszy sezon badawczy były wszechstronne i szerokie ale wszystko udało się zrealizować według założeń:
- badania zarówno na stanowiskach plejstoceńskich, paleolitycznych,
- pierwsze prace wykopaliskowe na stanowiskach holoceńskich, neolitycznych
- studia archeozoologiczne;
- badania geomorfologiczne, w tym weryfikacja wcześniejszych datowań nawarstwień plejstoceńskich, oraz datowanie nawarstwień holoceńskich.
-Ważnym elementem było również wielostronne gromadzenie danych do analiz GIS.
- Ostatnia z podejmowanych przez nas aktywności, to zainicjowanie analiz traseologicznych dotyczących narzędzi krzemiennych.

BADANE STANOWISKA:
Stanowiska późno-plejstoceńskie, kierownik badań – dr Piotr Osypiński
AFFAD 23 - podsumowując wyniki badań na Affad 23 – naszym sztandarowym stanowisku badanym w ramach poprzedniego projektu w latach 2012-2015, ujawniła się potrzeba ostatecznego wyjaśnienia jeszcze kilku zagadnień. Było to ostateczne rozpoznanie faktycznego zasięgu obozowiska w kierunku północno-zachodnim i południowo-wschodnim. Prospekcja poczyniona przy pomocy kilku nowych wykopów rozpoznawczych unaoczniła, że w toku poprzednich badań uchwycono prawidłowo zasięg osadnictwa.

Fig. 2. Prace wykopaliskowe na stanowisku Affad 113 (fot. M. Osypińska)

AFFAD 113 – Istotnym przedsięwzięciem, głównie w zakresie bioarcheologii były badania na stanowisku zlokalizowanym już w 2014 roku – Affad 113, które znajdowało się ok 1,5 km na zachód w stosunku do obozowiska Affad 23. Zwróciło ono naszą uwagę ze względu na nagromadzenie, na stosunkowo niewielkiej przestrzeni ok 4 arów, wielkiej ilości wyłącznie szczątków ryb zachowanych analogicznie do znalezisk plejstoceńskich. Do podjęcia badań w tej lokalizacji zachęciły nas wyniki wstępnych analiz ichtiologicznych przeprowadzone przez prof. Van Neera. Wykazały one, że koncentracja tych szczątków ma jednak znamiona działalności intencjonalnej. W zdecydowanej większości szczątki pochodziły od dużych osobników, reprezentujących różne gatunki ryb z rzędu sumokształtnych. Brak innych taksonów ryb, a także charakterystycznej dla środowiska naturalnego zróżnicowania wielkościowego, pozwalał podejrzewać, że skupisko może być wynikiem działalności człowieka. Stąd zebraliśmy z dwóch arów cały materiał zabytkowy, rejestrując go planigraficznie. Łącznie było to ok 3 tys. kości ryb, z czego większość została przekazana do analiz w Brukseli. Pamiętając o stanowiskach badanych przez misje belgijskie w Kongo, gdzie odkryte zostały środkowo-paleolityczne miejsca odłowu sumów, które w porze suchej wypływają na płycizny w celu odbycia tarła, postanowiliśmy sprawdzić, czy stanowisko Affad 113 nie jest właśnie reliktem jednej z podobnych aktywności późno-plejstoceńskich społeczności z Affad.

Fig. 3. Prace wykopaliskowe na jednym ze stanowisk późnoplejstoceńskich

AFFAD 24 – Ważnym testem dotychczasowych założeń i hipotez, dotyczących osadnictwa późno-plejstoceńskiego w Affad, było podjęcie badań w zupełnie nowej, choć analogicznej chronologicznie lokalizacji. Stanowisko Affad 24 leży ok. 3 km na wschód od Affad 23. Materiał zabytkowy na powierzchni, oraz analizy geomorfologiczne i datowania OSL pozwalały zakładać, że były one zasiedlane w tym samym okresie. Bardzo zachęcająco wyglądały szczątki zwierzęce zgromadzone z powierzchni Afd24 – bardzo dobrze zachowane i znacznie bardziej zróżnicowane taksonomiczne, niż na referencyjnym Afd23. Badania na tym stanowisku zainicjowano niedużym, 1-arowym wykopem, który dostarczył zarówno zabytków kamiennych, sporego zbioru zabytków zoologicznych, ale przede wszystkim świetnie zachowanych w czytelnych układach dołków posłupowych i reliktów małych ognisk. Wstępne wyniki badań na Affad 24 uznać należy za zachęcające i inspirujące, stąd zamierzamy kontynuować tam prace również w przyszłym sezonie. Podjęto też próbę datowania zębów antylopy z tej lokalizacji (z poziomu podpowierzchniowego) metodą ESR w USA (Williamstown College, dr Anne Skinner).

Fig. 4–5. Szczątki zwierzęce z Affad: późnoplejstoceńskie, Affad 24 (Talus - żyrafa i kob): powyżej i wczesnoholoceńskie z Affad 130 (kości palców bydła)


Fig. 6–7. Prace wykopaliskowe na stanowisku Affad 24 oraz późnoplejstoceńskie obiekty – dołki posłupowe ze stanowiska Affad 24


STANOWISKA HOLOCENSKIE – kierownik badań: dr Marek Chłodnicki
Równolegle do badań na stanowiskach środkowo-paleolitycznych prowadzono również  prace wykopaliskowe na stanowiskach holoceńskich, którymi kierował dr M. Chłodnicki. Wybraliśmy na początek odkryte w 2014 roku cmentarzyska, ze względu na zalegające na powierzchni fragmenty ceramiki i postępującą erozję – można więc stwierdzić, że kierowały nami przesłanki ratownicze. Specyficzny stan zachowania, odmienny do stanu w jakim odkrywane są stanowiska późno-plejstoceńskie, powodował, że pierwszym i głównym założeniem było określenie, czy lokalizacje, które typowaliśmy jako pochówki neolityczne były nimi w istocie.

Badaniami odjęliśmy dwa stanowiska: Affad 119 i nowoodkryte Affad 130, które okazało się szczególnie obiecujące pod względem zasobu możliwych danych. Odkryto tam dwa pochówki ludzkie, bogato wyposażone datowane na koniec 5 tys. p.n.e. Szczególnie ineteresujące były towarzyszące im pochówki zwierzęce zawierające: bydło, oraz owce.


Fig. 8–11. Pochówek ludzki i pochówek bydła ze stanowiska Affad 130, poniżej – ceramika i bransolety z kości słoniowej

 

Ważnym i nowym, w odniesieniu do poprzedniego projektu elementem, było znaczne poszerzenie zasobu danych do analiz w ramach GIS. Wykorzystanie nowego sprzętu geodezyjnego RTK, stworzyło dla nas zupełnie nowe możliwości tworzenia map, umożliwiając w szybszym czasie dokonywanie pomiarów na znacznie większym obszarze.

Ważnym elementem badań w sezonie 2016 było pionierskie wykorzystanie na stanowiskach paleolitycznych, metody magnetometrycznej. Chodziło o rozpoznanie przebiegu paleo-kanałów Nilu, funkcjonujących pod koniec plejstocenu oraz stref związanych z osadnictwem w kontekście topografii. Efekty tych prac były w pełni zadowalające ukazując przebieg dawnej sieci kanałów, które ostatnio były aktywne w późnym plejstocenie.

Fig. 12–13. Nowa mapa warstwicowa fragmentu Basenu Affad (po lewej), wyniki testowych  badań magnetometrycznych w Affad

Fig. 14. Badania geomorfologiczne na stanowisku Affad 23 (fot. M. Osypińska

W kontekście analiz GIS i badań paleośrodowiska, kluczowe znaczenie miały również analizy geomorfologiczne, prowadzone w szerokim zakresie w różnych lokalizacjach Basenu Affad.
Kolejne nowatorskie działania jakie podjęliśmy w ubiegłym sezonie to podjęcie wszechstronnych badań traseologicznych.

Fig. 15–16. Eksperymentalne tworzenie śladów na replikach ostrzy paleolitycznych w celu dalszych badań traseologicznych

Doskonały stan zachowania zabytków kamiennych i specyfika sedymentu w jakim zalegały, a który działał „konserwująco” umożliwiają podjęcie tego typu analiz. Jest to w odniesieniu do narzędzi środkowo-paleolitycznych zupełnie unikalna możliwość. W celu utworzenia kolekcji porównawczej konieczne było wykonanie narzędzi ze specyficznego surowca, jakim posługiwali się późno paleolityczni łowcy z Affad. Utworzona kolekcja obejmowała ostrza gładkie i ostrza zębate. Oba typy testowane były w pracy na różnych materiałach: mięsie zwierzęcia wielkością zbliżonego do antylopy kob, podziale tuszy w odniesieniu do stanek miękkich i tkanek łącznych - chrzęści i kości. Poza tym oba rodzaje ostrzy były testowane na drewnie oraz na dzikich trawach.

Fig. 17. Zespół projektu PalaeoAffad AD2016

 

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl