Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Affad - Affad

„Epigoni i prekursorzy – strategie adaptacyjne społeczności afryki sub-saharyjskiej w późnym plejstocenie i wczesnym holocenie. interdyscyplinarne studium kompleksu osadniczego w basenie Affad.”
Grant NCN 2015/18/e/hs3/00416


Projekt „Epigoni i prekursorzy - strategie adaptacyjne…”  podejmuje badania nad dwoma kluczowymi etapami kształtowania się najdawniejszej kultury ludzkiej: paleolitem i neolitem. Będzie realizowany w latach 2016-2021. Dotyczy obszaru wciąż słabo poznanego – Doliny Nilu Środkowego i w ujęciu ogólnym – Afryki subsaharyjskiej, a więc terenów gdzie formowała się kultura współczesnego człowieka. Unikalnie zachowany kompleks stanowisk archeologicznych w Affad pozwala podjąć studia nad różnymi sposobami dostosowania i eksploatacji podobnego środowiska (sawanny drzewiastej i lasów przybrzeżnych), jakie istniało tam w schyłkowym plejstocenie oraz we wczesnym holocenie, a więc pomiędzy 16 a 7 tys. lat temu z krótkim okresem znacznie bardziej suchym w 12 i 11 tysiącleciu. Starszy, paleolityczny model zakładał funkcjonowanie w ścisłym przystosowaniu i związku ze środowiskiem - bez jego modyfikacji. Natomiast w neolicie ludzie żyjący w znacznie większych społecznościach, poprzez uprawę roślin i szczególnie ważną w Afryce - hodowlę i wypas zwierząt, zaczęli wpływać na kształt ekosystemu w jakim żyli. Dotychczasowa wiedza zakładała, że to głównie zmiany klimatyczne powodowały  zasadniczą odmienność modelów eksploatacji środowiska. Jak pokazały wyniki dotychczasowych badań w Affad, nie był to jednak w Dolinie Nilu czynnik decydujący. Interdyscyplinarne studia, prowadzone w ramach proponowanego projektu mają pomóc odpowiedzieć na pytanie: co, jeśli nie zmiany środowiskowe powodowało diametralną odmienność  modelu życia i użytkowania środowiska w plejstocenie i holocenie

Główne cele projektu
Podstawowym celem nowego projektu jest identyfikacja czynników kształtowania się odmiennych strategii adaptacyjnych społeczności schyłkowego plejstocenu i wczesnego holocenu.
Wstępna hipoteza zakłada diametralnie odmienny sposób użytkowania bardzo podobnego ekosystemu (skład fauny, morfologia terenu i hydrologia) przez grupy ludzkie, które egzystowały na obszarze Środkowej Doliny Nilu w obu analizowanych okresach. Podstawowy problem badawczy na jaki mają odpowiedzieć badania to pytanie o czynniki wpływające na adaptację w tak odmiennych modelach jak środkowo-paleolityczny i wczesno-neolityczny oraz przyczyny tak późnej zmiany kulturowej na tym obszarze.
Kompleks stanowisk w Basenie Affad, ze względu na stan zachowania, daje ku temu unikalną możliwość. Badanie zmienności strategii adaptacyjnych rozumianych jako zespół relacji kultury i środowiska nie stanowił dotąd obiektu badań w Dolinie Nilu, wpisuje się natomiast w aktualną międzynarodową debatę.
Stan zachowania stanowisk z Affad umożliwia wieloaspektowe badania. Stąd zaplanowaliśmy:
- analizy wielkości, socjo-topografii i rozplanowania obozowisk,
- wszechstronne analizy narzędzi kamiennych.

Fig. 1. Obszar Basenu Affad z zaznaczonymi lokalizacjami stanowisk plejstoceńskich i holoceńskich (GIS) (P. Wiktorowicz, P. Osypiński)

- wieloaspektowe badania archeozoologiczne, w tym oczywiście rekonstrukcję paleośrodowiska, określenie strategii łowiecko-zbierackich i hodowlanych. Kości zwierząt udomowionych analizowane będą pod kątem zawartości izotopów strontu i tlenu oraz zasięgu migracji stad wczesnego bydła. Analizy porównawcze materiałów kostnych (prowadzone m.in. w Belgii i Kenii),
- pewnym dla nas novum będą analizy zabytków ceramicznych, natomiast.
- szerokie spektrum metod analitycznych obejmować będzie badania petrograficzne nawarstwień i zabytków kamiennych, datowanie sedymentów oraz zabytków (OSL), datowanie radiowęglowe (AMS), datowanie zębiny zwierzęcej metodą ESR, prospekcję geomagnetyczną w celu odtworzenia dawnej rzeźby terenu, tworzenie cyfrowego modelu ukształtowania powierzchni (DEM),
- eksperymentalne wytwarzanie i użytkowanie narzędzi kamiennych dla analiz traseologicznych.

SEZON I : listopad – grudzień 2016
W trakcie trwającego dwa miesiące sezonu realizowaliśmy liczne aktywności, korzystając ze znacznie większego zespołu, w stosunku do pierwszego projektu. Plany na pierwszy sezon badawczy były wszechstronne i szerokie ale wszystko udało się zrealizować według założeń:
- badania zarówno na stanowiskach plejstoceńskich, paleolitycznych,
- pierwsze prace wykopaliskowe na stanowiskach holoceńskich, neolitycznych
- studia archeozoologiczne;
- badania geomorfologiczne, w tym weryfikacja wcześniejszych datowań nawarstwień plejstoceńskich, oraz datowanie nawarstwień holoceńskich.
-Ważnym elementem było również wielostronne gromadzenie danych do analiz GIS.
- Ostatnia z podejmowanych przez nas aktywności, to zainicjowanie analiz traseologicznych dotyczących narzędzi krzemiennych.

BADANE STANOWISKA:
Stanowiska późno-plejstoceńskie, kierownik badań – dr Piotr Osypiński
AFFAD 23 - podsumowując wyniki badań na Affad 23 – naszym sztandarowym stanowisku badanym w ramach poprzedniego projektu w latach 2012-2015, ujawniła się potrzeba ostatecznego wyjaśnienia jeszcze kilku zagadnień. Było to ostateczne rozpoznanie faktycznego zasięgu obozowiska w kierunku północno-zachodnim i południowo-wschodnim. Prospekcja poczyniona przy pomocy kilku nowych wykopów rozpoznawczych unaoczniła, że w toku poprzednich badań uchwycono prawidłowo zasięg osadnictwa.

Fig. 2. Prace wykopaliskowe na stanowisku Affad 113 (fot. M. Osypińska)

AFFAD 113 – Istotnym przedsięwzięciem, głównie w zakresie bioarcheologii były badania na stanowisku zlokalizowanym już w 2014 roku – Affad 113, które znajdowało się ok 1,5 km na zachód w stosunku do obozowiska Affad 23. Zwróciło ono naszą uwagę ze względu na nagromadzenie, na stosunkowo niewielkiej przestrzeni ok 4 arów, wielkiej ilości wyłącznie szczątków ryb zachowanych analogicznie do znalezisk plejstoceńskich. Do podjęcia badań w tej lokalizacji zachęciły nas wyniki wstępnych analiz ichtiologicznych przeprowadzone przez prof. Van Neera. Wykazały one, że koncentracja tych szczątków ma jednak znamiona działalności intencjonalnej. W zdecydowanej większości szczątki pochodziły od dużych osobników, reprezentujących różne gatunki ryb z rzędu sumokształtnych. Brak innych taksonów ryb, a także charakterystycznej dla środowiska naturalnego zróżnicowania wielkościowego, pozwalał podejrzewać, że skupisko może być wynikiem działalności człowieka. Stąd zebraliśmy z dwóch arów cały materiał zabytkowy, rejestrując go planigraficznie. Łącznie było to ok 3 tys. kości ryb, z czego większość została przekazana do analiz w Brukseli. Pamiętając o stanowiskach badanych przez misje belgijskie w Kongo, gdzie odkryte zostały środkowo-paleolityczne miejsca odłowu sumów, które w porze suchej wypływają na płycizny w celu odbycia tarła, postanowiliśmy sprawdzić, czy stanowisko Affad 113 nie jest właśnie reliktem jednej z podobnych aktywności późno-plejstoceńskich społeczności z Affad.

Fig. 3. Prace wykopaliskowe na jednym ze stanowisk późnoplejstoceńskich

AFFAD 24 – Ważnym testem dotychczasowych założeń i hipotez, dotyczących osadnictwa późno-plejstoceńskiego w Affad, było podjęcie badań w zupełnie nowej, choć analogicznej chronologicznie lokalizacji. Stanowisko Affad 24 leży ok. 3 km na wschód od Affad 23. Materiał zabytkowy na powierzchni, oraz analizy geomorfologiczne i datowania OSL pozwalały zakładać, że były one zasiedlane w tym samym okresie. Bardzo zachęcająco wyglądały szczątki zwierzęce zgromadzone z powierzchni Afd24 – bardzo dobrze zachowane i znacznie bardziej zróżnicowane taksonomiczne, niż na referencyjnym Afd23. Badania na tym stanowisku zainicjowano niedużym, 1-arowym wykopem, który dostarczył zarówno zabytków kamiennych, sporego zbioru zabytków zoologicznych, ale przede wszystkim świetnie zachowanych w czytelnych układach dołków posłupowych i reliktów małych ognisk. Wstępne wyniki badań na Affad 24 uznać należy za zachęcające i inspirujące, stąd zamierzamy kontynuować tam prace również w przyszłym sezonie. Podjęto też próbę datowania zębów antylopy z tej lokalizacji (z poziomu podpowierzchniowego) metodą ESR w USA (Williamstown College, dr Anne Skinner).

Fig. 4–5. Szczątki zwierzęce z Affad: późnoplejstoceńskie, Affad 24 (Talus - żyrafa i kob): powyżej i wczesnoholoceńskie z Affad 130 (kości palców bydła)


Fig. 6–7. Prace wykopaliskowe na stanowisku Affad 24 oraz późnoplejstoceńskie obiekty – dołki posłupowe ze stanowiska Affad 24


STANOWISKA HOLOCENSKIE – kierownik badań: dr Marek Chłodnicki
Równolegle do badań na stanowiskach środkowo-paleolitycznych prowadzono również  prace wykopaliskowe na stanowiskach holoceńskich, którymi kierował dr M. Chłodnicki. Wybraliśmy na początek odkryte w 2014 roku cmentarzyska, ze względu na zalegające na powierzchni fragmenty ceramiki i postępującą erozję – można więc stwierdzić, że kierowały nami przesłanki ratownicze. Specyficzny stan zachowania, odmienny do stanu w jakim odkrywane są stanowiska późno-plejstoceńskie, powodował, że pierwszym i głównym założeniem było określenie, czy lokalizacje, które typowaliśmy jako pochówki neolityczne były nimi w istocie.

Badaniami odjęliśmy dwa stanowiska: Affad 119 i nowoodkryte Affad 130, które okazało się szczególnie obiecujące pod względem zasobu możliwych danych. Odkryto tam dwa pochówki ludzkie, bogato wyposażone datowane na koniec 5 tys. p.n.e. Szczególnie ineteresujące były towarzyszące im pochówki zwierzęce zawierające: bydło, oraz owce.


Fig. 8–11. Pochówek ludzki i pochówek bydła ze stanowiska Affad 130, poniżej – ceramika i bransolety z kości słoniowej

 

Ważnym i nowym, w odniesieniu do poprzedniego projektu elementem, było znaczne poszerzenie zasobu danych do analiz w ramach GIS. Wykorzystanie nowego sprzętu geodezyjnego RTK, stworzyło dla nas zupełnie nowe możliwości tworzenia map, umożliwiając w szybszym czasie dokonywanie pomiarów na znacznie większym obszarze.

Ważnym elementem badań w sezonie 2016 było pionierskie wykorzystanie na stanowiskach paleolitycznych, metody magnetometrycznej. Chodziło o rozpoznanie przebiegu paleo-kanałów Nilu, funkcjonujących pod koniec plejstocenu oraz stref związanych z osadnictwem w kontekście topografii. Efekty tych prac były w pełni zadowalające ukazując przebieg dawnej sieci kanałów, które ostatnio były aktywne w późnym plejstocenie.

Fig. 12–13. Nowa mapa warstwicowa fragmentu Basenu Affad (po lewej), wyniki testowych  badań magnetometrycznych w Affad

Fig. 14. Badania geomorfologiczne na stanowisku Affad 23 (fot. M. Osypińska

W kontekście analiz GIS i badań paleośrodowiska, kluczowe znaczenie miały również analizy geomorfologiczne, prowadzone w szerokim zakresie w różnych lokalizacjach Basenu Affad.
Kolejne nowatorskie działania jakie podjęliśmy w ubiegłym sezonie to podjęcie wszechstronnych badań traseologicznych.

Fig. 15–16. Eksperymentalne tworzenie śladów na replikach ostrzy paleolitycznych w celu dalszych badań traseologicznych

Doskonały stan zachowania zabytków kamiennych i specyfika sedymentu w jakim zalegały, a który działał „konserwująco” umożliwiają podjęcie tego typu analiz. Jest to w odniesieniu do narzędzi środkowo-paleolitycznych zupełnie unikalna możliwość. W celu utworzenia kolekcji porównawczej konieczne było wykonanie narzędzi ze specyficznego surowca, jakim posługiwali się późno paleolityczni łowcy z Affad. Utworzona kolekcja obejmowała ostrza gładkie i ostrza zębate. Oba typy testowane były w pracy na różnych materiałach: mięsie zwierzęcia wielkością zbliżonego do antylopy kob, podziale tuszy w odniesieniu do stanek miękkich i tkanek łącznych - chrzęści i kości. Poza tym oba rodzaje ostrzy były testowane na drewnie oraz na dzikich trawach.

Fig. 17. Zespół projektu PalaeoAffad AD2016

 

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl