Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Marina El-Alamein - Polsko-Egipska Misja Konserwatorska w Marinie El-Alamein w Egipcie

Miejsce badań i prac konserwatorskich: Marina El-Alamein, miasto i nekropola z okresu hellenistyczno-rzymskiego

Kierownik misji: prof. dr hab. inż. arch. Rafał Czerner
Zastępca kierownika misji: dr Grażyna Bąkowska-Czerner

Instytucje uczestniczące w projekcie: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej,
Ministry of Antiquities (Egipskie Ministerstwo Starożytności),
Instytucje współpracujące: Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Katedra Porównawczych Studiów Cywilizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego

 

Sezony dwudziesty drugi i dwudziesty trzeci prac Polsko-Egipskiej Misji Konserwatorskiej w Marinie El-Alamein

Rafał Czerner
Grażyna Bąkowska-Czerner

W okresie od 30 sierpnia do 21 września 2017 roku i od 6 do 31 maja 2018 roku na terenie antycznego miasta, w Marinie el-Alamein, kolejne dwa sezony pracowała polsko-egipska misja konserwatorska. Potwierdzana przez Ministerstwo Starożytności zapowiedź rychłego otwarcia stanowiska archeologicznego dla zwiedzających określiła obszary działalności misji. Prace skoncentrowano przede wszystkim w rejonach, które wkrótce mogą zostać włączone do programu zwiedzania, głównie w reprezentacyjnej części miasta. Z drugiej strony niekorzystne warunki pogodowe w sezonach jesienno-zimowych w znacznym stopniu wyznaczyły zadania konserwatorskie i zabezpieczające, konieczne do podjęcia. Mimo że oba sezony z różnych powodów były krótkie zrealizowany został bardzo interesujący program. Z powodzeniem kontynuowane były badania i konserwacja rzymskich łaźni na południe od głównego placu starożytnego miasta. Prowadzone były bieżące zabezpieczenia wcześniej restaurowanych reliktów oraz konserwacja najcenniejszych zabytków malarstwa przechowywanych w magazynach. Najważniejsze prace przeprowadzono jednak w centrum (ryc. 1), gdzie w roku 2017 odsłonięta i poddana konserwacji została brukowana ulica odbiegająca na wschód od południowego narożnika głównego placu. Prace w obrębie centrum starożytnego miasta, na wschód i południe od głównego placu kontynuowano w sezonie 2018.
Główny plac starożytnego miasta wraz z reliktami otaczającej zabudowy został odkryty przez Polską Misję Archeologiczną w latach 2001-2005 i jest identyfikowany z forum (lub agorą). Jako centralny punkt stanowiska, otoczony reliktami budowli publicznych powinien stanowić ważny element przyszłej wizyty turystycznej. Dlatego od 2008 misja konserwatorska koncentruje działalność badawczą, konserwatorską i ekspozycyjną w tym rejonie. W 2017 i 2018 r. badania i prace zabezpieczające prowadzono przede wszystkim w obrębie ulicy prowadzącej na wschód od forum i kontynuowano prace w południowym portyku samego placu i w rzymskich łaźniach na południe od niego.

Ryc. 1. Centrum starożytnego miasta: południowy portyk forum I ulica odbiegająca od niego na wschód (fot. Rafał Czerner)


Ulica biegnąca na wschód od forum
Podczas wykopalisk przeprowadzonych przez Polską Misję Archeologiczną w 2002 r. na wschód od głównego placu została odsłonięta zachodnia część ulicy, która odbiega od jego południowo-wschodniego narożnika w kierunku wschodnim. Jej wschodnia część została odkryta w 2000 r. Oba odsłonięte odcinki ulicy pozostawały rozdzielone partią nieeksplorowaną.
Prace badawcze i konserwatorsko-ekspozycyjne w rejonie ulicy były priorytetem programu misji konserwatorskiej w 2017 r. Przeprowadzone zostały badania dotychczas nieeksplorowanej środkowej partii ulicy, łącząc dwa odcinki odsłonięte w sezonach wcześniejszych (ryc. 2 i 3). Oprócz badawczego, ma to duże znaczenie ekspozycyjne. Kolejna szeroka ulica została otwarta z przestrzeni reprezentacyjnego placu. Wraz z sąsiednią, wcześniej odkrytą, biegnącą z tego samego naroża placu na południe, dają one wyobrażenie o charakterze ulic w starożytnym mieście. Otworzona w całości ulica zostanie włączona w trasę zwiedzania.

Ryc. 2. Centrum starożytnego miasta: ulica biegnąca na wschód od forum przed odsłonięciem i zabezpieczeniem (fot. Rafał Czerner)

Ryc. 3. Centrum starożytnego miasta: ulica biegnąca na wschód od forum po odsłonięciu i zabezpieczeniu (fot. Rafał Czerner)

Ulica jest wybrukowana prostokątnymi płytami z wapienia. Ściany zabudowań zlokalizowanych przy ulicy, wykonane w różnych technikach, bądź z regularnych bloków wapienia (taka była w całości ściana po stronie północnej), bądź odcinkami z kamienia łamanego, zachowały się do niewielkiej wysokości około 0,9 m. Pozostały w nich relikty kilku wejść. W późniejszym okresie wejścia były zablokowane.
Na wschodnim zakończeniu w posadzce wykonane są dwa stopnie na całą szerokość ulicy, której poziom tym samym się obniża na wschód. Zmiana aranżacji posadzki wraz z uskokiem południowej ściany i zastosowaniem solidniejszej technologii jej wykonania wskazują na istnienie w tym miejscu wyróżniającej się strefy wejścia od wschodu w rejon forum. Przed nim wyłożona płytami przestrzeń jest znacznie poszerzona ku północy przechodząc w formę kolejnego placu.
Ulica była zsypana, w niektórych miejscach do wysokości około 1,10-1,20 m. Bliżej forum pod warstwą piasku odkryto nieregularne kamienie pochodzące z muru południowego wykonanego z kamienia łamanego. Większość z nich leżała na 0.05-0,10 m warstwie piasku. Podobnie sytuacja wyglądała po stronie wschodniej, ale tam znaleziono duże, regularne bloki kamienne, które w większości pochodziły ze muru znajdującego się po stronie południowej ulicy. Podczas badań w zasypie znaleziono ceramikę datowaną na II - IV wiek.
Pod względem ekspozycyjnym już samo otwarcie ulicy dało imponujący efekt. Przeprowadzono też zabezpieczenia odsłoniętych reliktów, przede wszystkim muru po stronie północnej i częściowo po południowej. Mur północny, wykonany z bloków wapienia został nadbudowany o jedną do trzech warstw zwalonymi oryginalnymi blokami. Podobnie zabezpieczono niektóre partie ścian po południowej stronie ulicy. Mur z kamienia łamanego po oczyszczeniu częściowo nadbudowano dla zabezpieczenia i wyspoinowano. Uzupełnione zostały brakujące płyty w posadzce ulicy.

Południowy portyk forum
W sezonie 2016 podczas prac konserwatorskich w sondażu wykonanym przy portyku od jego wschodniej strony znalezione zostały prowadzące do niego schody z wcześniejszej fazy. W 2017 r. zrobiono kolejny niewielki sondaż przy schodach znajdujących na osi dłuższego boku portyku, tj. od północy. Uniesiono cztery płyty posadzki. Pod 0.13-0.15 m warstwą ziemi odsłonięte zostały kolejne płyty, ułożone lekko skośnie w porównaniu z płytowaniem na forum. Prawdopodobnie jest to fragment nawierzchni z wcześniejszej fazy użytkowania placu. Sondaż przeprowadzono do głębokości 0.40 m. Znaleziono tam kilka kości zwierzęcych oraz fragmenty ceramiki, w tym fragment czarki z cypryjskiej sigillata, dającej się datować raczej wcześnie, na I w. n.e.

Rzymskie łaźnie
Łaźnie z okresu rzymskiego zlokalizowane na południe od forum odkryte zostały w roku 1987 przez Polską Misję Archeologiczną. Badania były kontynuowane w latach 2005-2007. Misja konserwatorska prowadzi badania i konserwację w łaźniach od roku 2007. W 2017 r. były kontynuowane wykopaliska w południowej części łaźni w pomieszczeniu 17 (ryc. 4). Odsłonięte zostały dwa poziomy posadzki. Górny wykonano z ubitej ziemi z rzadko rozmieszczonymi fragmentami płytek marmurowych (o wymiarach do 0,12 m szerokości). Niższa o 0,12 m pierwotna posadzka również z ubitej ziemi była wzmacniana cienkimi wylewkami z zaprawy wapiennej, partiami z dodatkiem ceramicznego wypełniacza. Obie posadzki były wykonane niestarannie, podobnie jak struktury wewnątrz pomieszczenia. Poziom obydwu jest niższy od poziomu posadzki w korytarzu, z którego od północy pomieszczenie było dostępne.  Odkryty w 2016 fragment wewnętrznego muru odchodzącego na północ od ściany południowej, w odległości 0,91 m od zachodniego narożnika, był zapewne podbudową pod spocznik schodów, których pierwszy bieg znajdował się w sąsiednim pomieszczeniu. W 2017 r. odsłonięty został fundament tego muru, biegnący dalej aż do północnej ściany pomieszczenia. Kolejny murek wbudowany pomiędzy ten fundament i ścianę zachodnią, wydzielił w północno-zachodnim narożu kwadratowy szyb o zewnętrznych wymiarach: 1,13 x 0,99 m, wewnętrznych 0,60 x 0,60 m i głębokości 0,60 z płytą kamienną tworząca dno. W sezonie 2018 kontynuowano badania oraz odsłonięte zostało w południowej części łaźni dotychczas nieeksplorowane pomieszczenie 13 z zachowaną polichromią ścian.

Ryc. 4. Łaźnie rzymskie: pomieszczenie 17 (fot. Wiesław Grzegorek)

Archeologiczne badania w rzymskich łaźniach w pomieszczeniu 17
Badania archeologiczne kontynuowano w pomieszczeniu 17. W poprzednim sezonie (w 2016 r.) zatrzymano je na wysokości progu w otworze drzwiowym w ścianie północnej. W warstwie zbitej ziemi znaleziono drobne fragmenty naczyń glinianych i szklanych, a także szkła okiennego, kości zwierzęce oraz drobne przedmioty brązowe i kościane (min. szpile i pionek do gry). W narożniku północno-zachodnim odkryto prostokątną konstrukcję. Wewnątrz znaleziono fragmenty ceramiki oraz kości zwierzęce. Poniżej zniszczonej i częściowo tylko zachowanej podłogi wykonanej z niewielkich i nieregularnych płytek marmurowych we wschodniej części pomieszczenia zauważono wyróżniającą się warstwę zbitej, ciemnej ziemi. W warstwie tej były fragmenty ceramiki, naczyń szklanych, szkła okiennego, brązowa moneta, drobne fragmenty lampek oraz niewielkie terakotowe popiersie wyobrażające Izydę, a także częściowo zachowana figurka siedzącego ptaka. Było to prawdopodobnie przedstawienie boga Horusa pod postacią sokoła. Pod tą warstwą odsłonięto podłogę wykonaną z zaprawy wapiennej z dodatkiem ceramicznego wypełniacza. Większość znalezionych zabytków pochodzi z II wieku, inne są datowane na I i III wiek. Dwie podłogi świadczą, że łaźnie były przebudowywane prawdopodobnie w II lub na początku III wieku.

Prace konserwatorskie w rzymskich łaźniach
W związku z nasiloną erozją kamiennych bloków ścian, spoin i tynków, będącą wynikiem działających w deszczowych sezonach jesienno-zimowych niszczących czynników atmosferycznych, w licznych miejscach na obszarze łaźni prowadzono bieżące prace konserwatorskie i zabezpieczające. Opaskami z zaprawy zabezpieczone zostały odspajające się krawędzie oryginalnych tynków w kilku pomieszczeniach. Uzupełnione zostały tynki pokrywające trzony kolumn. Przeprowadzono konserwację i zabezpieczenie reliktów polichromii na ścianach, przede wszystkim w odsłoniętym w 2018 r. pomieszczeniu 13, które po zabezpieczaniu ponownie zasypano.

Adres e-mail misji: rafal.czerner@pwr.edu.pl
 

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl