Wcześniejsze

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2018/2019

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Marina El-Alamein - Polsko-Egipska Misja Konserwatorska w Marinie El-Alamein w Egipcie

Miejsce badań i prac konserwatorskich: Marina El-Alamein, miasto i nekropola z okresu hellenistyczno-rzymskiego

Kierownik misji: prof. dr hab. inż. arch. Rafał Czerner
Zastępca kierownika misji: dr Grażyna Bąkowska-Czerner

Instytucje uczestniczące w projekcie: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej,
Ministry of Antiquities (Egipskie Ministerstwo Starożytności),
Instytucje współpracujące: Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Katedra Porównawczych Studiów Cywilizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego

 

Sezony dwudziesty drugi i dwudziesty trzeci prac Polsko-Egipskiej Misji Konserwatorskiej w Marinie El-Alamein

Rafał Czerner
Grażyna Bąkowska-Czerner

W okresie od 30 sierpnia do 21 września 2017 roku i od 6 do 31 maja 2018 roku na terenie antycznego miasta, w Marinie el-Alamein, kolejne dwa sezony pracowała polsko-egipska misja konserwatorska. Potwierdzana przez Ministerstwo Starożytności zapowiedź rychłego otwarcia stanowiska archeologicznego dla zwiedzających określiła obszary działalności misji. Prace skoncentrowano przede wszystkim w rejonach, które wkrótce mogą zostać włączone do programu zwiedzania, głównie w reprezentacyjnej części miasta. Z drugiej strony niekorzystne warunki pogodowe w sezonach jesienno-zimowych w znacznym stopniu wyznaczyły zadania konserwatorskie i zabezpieczające, konieczne do podjęcia. Mimo że oba sezony z różnych powodów były krótkie zrealizowany został bardzo interesujący program. Z powodzeniem kontynuowane były badania i konserwacja rzymskich łaźni na południe od głównego placu starożytnego miasta. Prowadzone były bieżące zabezpieczenia wcześniej restaurowanych reliktów oraz konserwacja najcenniejszych zabytków malarstwa przechowywanych w magazynach. Najważniejsze prace przeprowadzono jednak w centrum (ryc. 1), gdzie w roku 2017 odsłonięta i poddana konserwacji została brukowana ulica odbiegająca na wschód od południowego narożnika głównego placu. Prace w obrębie centrum starożytnego miasta, na wschód i południe od głównego placu kontynuowano w sezonie 2018.
Główny plac starożytnego miasta wraz z reliktami otaczającej zabudowy został odkryty przez Polską Misję Archeologiczną w latach 2001-2005 i jest identyfikowany z forum (lub agorą). Jako centralny punkt stanowiska, otoczony reliktami budowli publicznych powinien stanowić ważny element przyszłej wizyty turystycznej. Dlatego od 2008 misja konserwatorska koncentruje działalność badawczą, konserwatorską i ekspozycyjną w tym rejonie. W 2017 i 2018 r. badania i prace zabezpieczające prowadzono przede wszystkim w obrębie ulicy prowadzącej na wschód od forum i kontynuowano prace w południowym portyku samego placu i w rzymskich łaźniach na południe od niego.

Ryc. 1. Centrum starożytnego miasta: południowy portyk forum I ulica odbiegająca od niego na wschód (fot. Rafał Czerner)


Ulica biegnąca na wschód od forum
Podczas wykopalisk przeprowadzonych przez Polską Misję Archeologiczną w 2002 r. na wschód od głównego placu została odsłonięta zachodnia część ulicy, która odbiega od jego południowo-wschodniego narożnika w kierunku wschodnim. Jej wschodnia część została odkryta w 2000 r. Oba odsłonięte odcinki ulicy pozostawały rozdzielone partią nieeksplorowaną.
Prace badawcze i konserwatorsko-ekspozycyjne w rejonie ulicy były priorytetem programu misji konserwatorskiej w 2017 r. Przeprowadzone zostały badania dotychczas nieeksplorowanej środkowej partii ulicy, łącząc dwa odcinki odsłonięte w sezonach wcześniejszych (ryc. 2 i 3). Oprócz badawczego, ma to duże znaczenie ekspozycyjne. Kolejna szeroka ulica została otwarta z przestrzeni reprezentacyjnego placu. Wraz z sąsiednią, wcześniej odkrytą, biegnącą z tego samego naroża placu na południe, dają one wyobrażenie o charakterze ulic w starożytnym mieście. Otworzona w całości ulica zostanie włączona w trasę zwiedzania.

Ryc. 2. Centrum starożytnego miasta: ulica biegnąca na wschód od forum przed odsłonięciem i zabezpieczeniem (fot. Rafał Czerner)

Ryc. 3. Centrum starożytnego miasta: ulica biegnąca na wschód od forum po odsłonięciu i zabezpieczeniu (fot. Rafał Czerner)

Ulica jest wybrukowana prostokątnymi płytami z wapienia. Ściany zabudowań zlokalizowanych przy ulicy, wykonane w różnych technikach, bądź z regularnych bloków wapienia (taka była w całości ściana po stronie północnej), bądź odcinkami z kamienia łamanego, zachowały się do niewielkiej wysokości około 0,9 m. Pozostały w nich relikty kilku wejść. W późniejszym okresie wejścia były zablokowane.
Na wschodnim zakończeniu w posadzce wykonane są dwa stopnie na całą szerokość ulicy, której poziom tym samym się obniża na wschód. Zmiana aranżacji posadzki wraz z uskokiem południowej ściany i zastosowaniem solidniejszej technologii jej wykonania wskazują na istnienie w tym miejscu wyróżniającej się strefy wejścia od wschodu w rejon forum. Przed nim wyłożona płytami przestrzeń jest znacznie poszerzona ku północy przechodząc w formę kolejnego placu.
Ulica była zsypana, w niektórych miejscach do wysokości około 1,10-1,20 m. Bliżej forum pod warstwą piasku odkryto nieregularne kamienie pochodzące z muru południowego wykonanego z kamienia łamanego. Większość z nich leżała na 0.05-0,10 m warstwie piasku. Podobnie sytuacja wyglądała po stronie wschodniej, ale tam znaleziono duże, regularne bloki kamienne, które w większości pochodziły ze muru znajdującego się po stronie południowej ulicy. Podczas badań w zasypie znaleziono ceramikę datowaną na II - IV wiek.
Pod względem ekspozycyjnym już samo otwarcie ulicy dało imponujący efekt. Przeprowadzono też zabezpieczenia odsłoniętych reliktów, przede wszystkim muru po stronie północnej i częściowo po południowej. Mur północny, wykonany z bloków wapienia został nadbudowany o jedną do trzech warstw zwalonymi oryginalnymi blokami. Podobnie zabezpieczono niektóre partie ścian po południowej stronie ulicy. Mur z kamienia łamanego po oczyszczeniu częściowo nadbudowano dla zabezpieczenia i wyspoinowano. Uzupełnione zostały brakujące płyty w posadzce ulicy.

Południowy portyk forum
W sezonie 2016 podczas prac konserwatorskich w sondażu wykonanym przy portyku od jego wschodniej strony znalezione zostały prowadzące do niego schody z wcześniejszej fazy. W 2017 r. zrobiono kolejny niewielki sondaż przy schodach znajdujących na osi dłuższego boku portyku, tj. od północy. Uniesiono cztery płyty posadzki. Pod 0.13-0.15 m warstwą ziemi odsłonięte zostały kolejne płyty, ułożone lekko skośnie w porównaniu z płytowaniem na forum. Prawdopodobnie jest to fragment nawierzchni z wcześniejszej fazy użytkowania placu. Sondaż przeprowadzono do głębokości 0.40 m. Znaleziono tam kilka kości zwierzęcych oraz fragmenty ceramiki, w tym fragment czarki z cypryjskiej sigillata, dającej się datować raczej wcześnie, na I w. n.e.

Rzymskie łaźnie
Łaźnie z okresu rzymskiego zlokalizowane na południe od forum odkryte zostały w roku 1987 przez Polską Misję Archeologiczną. Badania były kontynuowane w latach 2005-2007. Misja konserwatorska prowadzi badania i konserwację w łaźniach od roku 2007. W 2017 r. były kontynuowane wykopaliska w południowej części łaźni w pomieszczeniu 17 (ryc. 4). Odsłonięte zostały dwa poziomy posadzki. Górny wykonano z ubitej ziemi z rzadko rozmieszczonymi fragmentami płytek marmurowych (o wymiarach do 0,12 m szerokości). Niższa o 0,12 m pierwotna posadzka również z ubitej ziemi była wzmacniana cienkimi wylewkami z zaprawy wapiennej, partiami z dodatkiem ceramicznego wypełniacza. Obie posadzki były wykonane niestarannie, podobnie jak struktury wewnątrz pomieszczenia. Poziom obydwu jest niższy od poziomu posadzki w korytarzu, z którego od północy pomieszczenie było dostępne.  Odkryty w 2016 fragment wewnętrznego muru odchodzącego na północ od ściany południowej, w odległości 0,91 m od zachodniego narożnika, był zapewne podbudową pod spocznik schodów, których pierwszy bieg znajdował się w sąsiednim pomieszczeniu. W 2017 r. odsłonięty został fundament tego muru, biegnący dalej aż do północnej ściany pomieszczenia. Kolejny murek wbudowany pomiędzy ten fundament i ścianę zachodnią, wydzielił w północno-zachodnim narożu kwadratowy szyb o zewnętrznych wymiarach: 1,13 x 0,99 m, wewnętrznych 0,60 x 0,60 m i głębokości 0,60 z płytą kamienną tworząca dno. W sezonie 2018 kontynuowano badania oraz odsłonięte zostało w południowej części łaźni dotychczas nieeksplorowane pomieszczenie 13 z zachowaną polichromią ścian.

Ryc. 4. Łaźnie rzymskie: pomieszczenie 17 (fot. Wiesław Grzegorek)

Archeologiczne badania w rzymskich łaźniach w pomieszczeniu 17
Badania archeologiczne kontynuowano w pomieszczeniu 17. W poprzednim sezonie (w 2016 r.) zatrzymano je na wysokości progu w otworze drzwiowym w ścianie północnej. W warstwie zbitej ziemi znaleziono drobne fragmenty naczyń glinianych i szklanych, a także szkła okiennego, kości zwierzęce oraz drobne przedmioty brązowe i kościane (min. szpile i pionek do gry). W narożniku północno-zachodnim odkryto prostokątną konstrukcję. Wewnątrz znaleziono fragmenty ceramiki oraz kości zwierzęce. Poniżej zniszczonej i częściowo tylko zachowanej podłogi wykonanej z niewielkich i nieregularnych płytek marmurowych we wschodniej części pomieszczenia zauważono wyróżniającą się warstwę zbitej, ciemnej ziemi. W warstwie tej były fragmenty ceramiki, naczyń szklanych, szkła okiennego, brązowa moneta, drobne fragmenty lampek oraz niewielkie terakotowe popiersie wyobrażające Izydę, a także częściowo zachowana figurka siedzącego ptaka. Było to prawdopodobnie przedstawienie boga Horusa pod postacią sokoła. Pod tą warstwą odsłonięto podłogę wykonaną z zaprawy wapiennej z dodatkiem ceramicznego wypełniacza. Większość znalezionych zabytków pochodzi z II wieku, inne są datowane na I i III wiek. Dwie podłogi świadczą, że łaźnie były przebudowywane prawdopodobnie w II lub na początku III wieku.

Prace konserwatorskie w rzymskich łaźniach
W związku z nasiloną erozją kamiennych bloków ścian, spoin i tynków, będącą wynikiem działających w deszczowych sezonach jesienno-zimowych niszczących czynników atmosferycznych, w licznych miejscach na obszarze łaźni prowadzono bieżące prace konserwatorskie i zabezpieczające. Opaskami z zaprawy zabezpieczone zostały odspajające się krawędzie oryginalnych tynków w kilku pomieszczeniach. Uzupełnione zostały tynki pokrywające trzony kolumn. Przeprowadzono konserwację i zabezpieczenie reliktów polichromii na ścianach, przede wszystkim w odsłoniętym w 2018 r. pomieszczeniu 13, które po zabezpieczaniu ponownie zasypano.

Adres e-mail misji: rafal.czerner@pwr.edu.pl
 

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl