Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

3a Katarakta, zbieg Nilu Białego i Błękitnego, Soba - Budowniczowie fortów

Budowniczowie fortów – nowy projekt badawczy IKSiO PAN w Sudanie

Mariusz Drzewiecki

W połowie lutego zakończył się pierwszy sezon badań terenowych w Sudanie dla nowej ekspedycji archeologicznej Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych Polskiej Akadmii Nauk (IKSIO PAN). Podczas 40 dni prac, naukowcy działali w trzech regionach: w dolinie Nilu na obszarze Trzeciej Katarakty, u zbiegu Nilu Białego i Nilu Błękitnego oraz w Soba nad Nilem Błękitnym (il. 1). Oprócz badań, archeolodzy prowadzili szkolenia dla studentów i pracowników sudańskich uniwersytetów oraz instytucji odpowiedzialnej za ochronę dziedzictwa kulturowego.

Il. 1. Lokalizacja obszarów badań (podkład Google Earth)

Działania ekspedycji koncentrowały się na obszarze nowej koncesji naukowej, która została przyznana w grudniu 2017 roku Instytutowi Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN przez Sudańską Służbę Starożytności. Koncesja daje wyłączność na prowadzenie prac archeologicznych, w tym badań wykopaliskowych na ustalonym obszarze. Teren przekazany IKSIO PAN to obszar znajdujący się na lewym brzegu Nilu pomiędzy urokliwymi wsiami Szeich el-Tayeb i Szacheinab (il. 2). Obejmuje on brzeg rzeki, obszary uprawne, współczesne wsie oraz skraj pustyni. Jest to pas ziemi o długości około 10 km (wzdłuż Nilu) i szerokości około 3,2 km. Całość to około 32 km² powierzchni.

Il. 2. Nowa koncesja badawcza Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN (podkład Google Earth)

Na terenie koncesji znajduje się wzgórze, Jebel Umm Marrihi, które dominuje nad całą okolicą. Ze szczytu rozciąga się spektakularny widok na tereny uprawne (il. 3), niewielkie wsie oraz bezkresną pustynię. W dni kiedy powietrze jest przejrzyste widać ze szczytu najwyższe budynki Chartumu, stolicy Sudanu, położone w odległości około 30 km na południe.

Il. 3. Pola uprawne nad Nilem widziane z Jebel Umm Marrihi (fot. Aneta Cedro)

Obszar koncesji badawczej zamieszkuje społeczność Dża’alin, która wywodzi swoje pochodzenie od stryja proroka Mohammeda. W tym regionie bardzo widoczne są wpływy sufizmu – mistycznych nurtów Islamu. We wsi Szaheinab znajdują się gubby czyli kopułowe groby świętych mężów, z których najstarsza (XVIII/XIX-wieczny) jest również uważana za najwyższą w Sudanie (il. 4). Nazwa wsi Szeich el-Tayeb pochodzi od imienia świętego męża, który w XVIII wieku mieszkał i nauczał w tym miejscu. Co ważne, jest to postać znana Sudańczykom w całym kraju.
W 2011 roku po raz pierwszy odwiedziłem ten rejon wraz z zespołem badaczy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zostaliśmy zaproszeni na spotkanie z obecnym szeichem bractwa sufickiego ze wsi Szaheinab. W czasie audiencji, przywódca religiny słuchał z zainteresowaniem o naszych planach, a na koniec otrzymaliśmy błogosławieństwo. Było to najwyraźniej skuteczne ponieważ udało nam się uzyskać finansowanie z Narodowego Centrum Nauki i rozpocząć w 2018 roku prace badawcze.

Il. 4. Badacze z UAM z wizytą w bractwie sufickim we wsi Szaheinab w 2011 roku. Zdjęcie na tle  najwyższej gubby w Sudanie (fot. Piotr Maliński)

Wcześniej na tym terenie działania archeologiczne prowadzili naukowcy z Uniwersytetu Chartumskiego. Miało to miejsce w latach 70-tych XX wieku. W 2011 i 2012 roku misja Uniwersytetu Adama Mickiewicza wykonała badania powierzchniowe połączone z pomiarami wybranych stanowisk. W momencie rozpoczęcia obecnego projektu na obszarze koncesji znanych było 108 stanowisk archeologicznych. W styczniu 2018 roku odkryliśmy kolejne, także obecnie łącznie jest ich 133. Są to przeważnie cmentarzyska kurhanowe, wśród których znajduje się kilka obiektów przekraczających średnicę 30 metrów i określanych w literaturze tematu mianem grobów elitarnych (il. 5). Na tym terenie znajdują się także pozostałości osad z różnych okresów (il. 6), zaczynając od neolitu (V i IV tysiąclecie p.n.e.), przez okres meroicki (około IV wiek p.n.e. – połowa IV wieku n.e.), post-meroicki (połowa IV wieku – VI wiek), średniowiecze (VI – XV wiek), a kończąc na ruinach z okresu Fundż (XVI-XIX wiek) i budynkach nowożytnych (XIX – XX wiek).

Il. 5. Duży kurhan na stanowisku Hosh el-Kab 6 (fot. Paweł Polkowski).

Il. 6. Ślady osadnictwa na szczycie wzgórza Jebel Umm Marrihi (fot. Mariusz Drzewiecki).

Nasze prace w tym roku skupiały się jednak na pozostałościach budowli obronnych. Na tym terenie znajduje się pięć tego typu założeń z czego trzy są bardzo podobne do siebie ponieważ zostały zbudowane na planie czworoboku, z bastejami w narożnikach (il. 7). Były to regularne forty o porównywalnej wielkości, wzniesione przy użyciu lokalnego kamienia wiązanego zaprawą mułową. Najlepiej zachowane fortyfikacje mają około 3 do 3,5 m wysokości. Na tym poziomie widoczne były ślady parapetu, po którym poruszali się obrońcy, tak więc pierwotnie mury miały około 4 metry wysokości.

Il. 7. Fort na szczycie Jebel Umm Marrihi (pomiary Adrian Chlebowski i Mariusz Drzewiecki)

Ruiny najlepiej zachowanego fortu znajdują się na szczycie wzgórza Jebel Umm Marrihi, a pozostałe dwa założenia obronne położone są na terenie płaskim w odległości 3 oraz 3,5 km na północ od wyniesienia. Co oznacza, że zostały one zbudowane wyjątkowo blisko siebie. W dolinie Nilu budowle obronne, które funkcjonowały w tym samym czasie zazwyczaj oddalone są od siebie o kilkanaście lub kilkadziesiąt kilometrów. Oczywiście zdażają się wyjątki, na przykład budowle obronne położone na przeciwległych brzegach Nilu w miejscach, gdzie rzeka zwęża się do jednego kanału. Na terenie koncesji jednak sytuacja jest inna. Wszystkie budowle obronne są na jednym brzegu i w odległości 3 km oraz 0,5 km od siebie. Powstaje pytanie: dlaczego? Naszą hipotezą roboczą w tej sytuacji jest stwierdzenie, że zostały one wzniesiony w różnych okresach i nie było sytuacji, aby dwa lub trzy forty funkcjonowały jako budowle obronne w tym samym czasie.
Takich fortów jest więcej nad Nilem Środkowym. Łącznie znanych jest 11 stanowisk, które rozsiane są na przestrzeni około 550 km długości doliny rzecznej. Wszystkie w układzie przypominają niewielkie forty wznoszone w okresie późnego antyku na terenie Imperium Rzymskiego (il. 8). W literaturze tematu można natrafić na informacje, że forty nad Nilem wstępnie są datowane na okres późnomeroicki do wczesnego średniowiecza (II – VII wieku n.e.). W tym czasie w dolinie Nilu Środkowego rozpadło się Imperium Meroickie, które przez wieki obejmowało obszary położone na południe od Egiptu. Pustkę po imperium wypełnili przywódcy nubijscy, którzy około V wieku n.e. utworzyli trzy królestwa – Nobadia, Makuria i Alwa. Królestwa nubijskie przez całe średniowiecze określały rytm życia politycznego nad Nilem Środkowym. W takim kontekście powstają pytania: kto wzniósł sieć regularnych fortów? Czy byli to ostatni władcy meroiccy, próbując w ten sposób wzmocnić rozpadające się imperium? Czy też forty powstały za panowania pierwszych władców nubijskich, którzy w ten sposób chcieli skonsolidować młode królestwo? Jest to główne pytanie projektu naukowego, który zyskał przychyloność Narodowego Centrum Nauki i został zaakceptowany do finansowania na podstawie umowy UMO-2016/21/D/HS3/02972.

Il. 8. Fort Hos el-Kab (fot. Mariusz Drzewiecki)

Projekt zakłada przeprowadzenie badań terenowych na wybranych stanowiskach, a obszar koncesji ze względu na nietypową koncentrację budowli obronnych wydaje się być dobrym polem badań. W tym sezonie przeprowadziliśmy: badania wykopaliskowe w dwóch z trzech fortów, badania powierzchniowe wokół fortów oraz badania geofizyczne w obrębie jednej budowli obronnej (il. 9). W trakcie prac pozyskaliśmy próbki zabytków ceramicznych, szklanych, metalowych oraz materiałów organicznych, które po uzyskaniu zgody Sudańskiej Służby Starożytności, zostały przewiezione do Polski. W kraju część z nich zostanie poddana analizie mineralogiczno-petrograficznej, a pozostałe zostaną wysłane do laboratorium radiowęglowego oraz laboratorium datowania luminestencyjnego. Pozwoli to na uściślenie chronologii budowli obronnych.

Il. 9. Badania wykopaliskowe oraz geofizyczne w forcie Hosh el-Kab (fot. Mariusz Drzewiecki)

W czasie badań terenowych wykorzystywaliśmy najnowsze osiągnięcia technologiczne w celu dokumentowania stanowisk oraz rejestrowania postępu prac. Wykonywaliśmy serie zdjęć lotniczych używając bezzałogowego statku powietrznego (drona), które następnie wraz z pomiarami zebranymi przy użyciu tachimetru elektroniczego stanowiły podstawę do budowy modeli trójwymiarowych (technika Structure from Motion, il. 10), numerycznych modeli terenu, planów sytuacyjno-wysokościowych oraz montowania ujęć dla krótkich filmów promujących projekt.

Il. 10. Model trójwymiarowy stanu zachowania fortu Hosh el-Kab z lokalizacją naziemnych punktów referencyjnych (wykonał Mariusz Drzewiecki)

W czasie naszego pobytu wykonywaliśmy prace także w innych rejonach Sudanu. Przeprowadziliśmy test metody geofizycznej w Soba, na stanowisku dawnej stolicy królestwa Alwy. Jest to rozległa otwarta przestrzeń położona nad Nilem Błękitnym, gdzie pozostałości architektury nie są widoczne na powierzchni (il. 11). Obszar stanowiska jest usiany komami, czyli niewielkimi wzgórzami powstałymi w wyniku akumulacji warstw kulturowych. Komy w Soba kryją z reguły pozostałości budynków. Nasze pytania brzmiały czy używana przez nas metoda geofizyczna jest w stanie zarejestrować pozostałości dawnej architektury znajdujące się pod ziemią oraz czy pozostałości budynków zachowały się tylko w miejscach gdzie widoczne są komy? Wytypowaliśmy obszar 80x40 metrów obejmujący szczyt jednego z komów, jego zbocze oraz obszar u podnóża. Do pomiarów użyliśmy urządzenia FM 256 Fluxgate Gradiometer, który mierzy różnice w polu magnetycznym. Wyniki wskazują na obecność bardzo gęstej sieci budynków na całym obszarze badań, zarówno w obrębie komu, jak i u jego podnóża. Obraz zaciemniają jednak liczne wypalone cegły, które są materiałem wysoce magnetycznym (il. 12). Niemniej urządzenie okazało się skuteczne i w przypadku podjęcia szerokozakrojonych badań geofizycznych, może dostarczyć ciekawych wyników i danych do rozważań nad organizacją przestrzenną stolicy królestwa Alwy.

Il. 11. Soba, obszar stolicy średniowiecznego królestwa Alwy (fot. Mariusz Drzewiecki)

Il. 12. Mapa anomalii magnetycznych w Soba (wykonał Robert Ryndzewicz)

W ostatnich dniach naszego pobytu w Sudanie odwiedziliśmy rejon Trzeciej Katarakty Nilu, oddalony o około 600 km w linii prostej od Chartumu. Przez kilka dni mieszkaliśmy o starego znajomego w niewielkiej wsi Jawgul (il. 13). Wieś ta jest znana archeologom ze względu na występowanie w okolicy bardzo dobrze zachowanych pozostałości osadnictwa średniowiecznego. W czasie naszego pobytu udało nam się wykonać serię zdjęć lotniczych (ukośnych oraz pionowych) rozległej osady średniowiecznej na wyspie Jawgulnarti. Zdjęcia te stanowią dokumentację niezwykle złożonego układu przestrzennego osady, który przy obserwacji z ziemi jest bardzo trudny do uchwycenia (il. 14). Obszar ten z poziomu ziemi jawił się jako rozległe pole kamieni. Dopiero zdjęcie z góry, w jasny i klarowny sposób obrazuje liniowe układy kamieni, które prawdopodobnie stanowiły fundamenty dawnych budynków. W czasie pobytu w Jawgul odwiedziliśmy także oddaloną o około 10 km Mesidę, gdzie znajdują się ruiny kościoła, który został zbudowany w miejscu występowania sztuki naskalnej. Powiązanie między starszymi rytami a lokalizacją młodszego kościoła jest jednoznaczne ponieważ jeden z rytów zajmuje najważniejsze miejsce w kościele. Znajduje się w apsydzie kościoła i przedstawia uzbrojoną(?) postać antropomorficzną ze zwierzętami. Nienaturalny sposób przedstawianie postaci na rycie przypomina kanon w sztuce starożytnego Egiptu (il. 15).

Il. 13. Jawgul, widok na obszary uprawne oraz starszą część wsi (fot. Mariusz Drzewiecki)

Il. 14. Jawgulnarti, pozostałości średniowiecznej zabudowy pomiędzy współczesnymi domami (fot. Mariusz Drzewiecki)

Il. 15. Ryt naskalny z kościoła w Mesida (fot. Włodzimierz Rączkowski)


Będąc w Sudanie nawiązaliśmy współpracę z dwoma miejscowymi uniwersytetami: Uniwersytetem Dwóch Nilów (Al-Neelain) oraz Uniwersytetem Chartumskim. Studenci oraz pracownicy tego pierwszego uczestniczyli w naszych badaniach terenowych. Z kolei na Uniwersytecie Chartumskim zorganizowaliśmy warsztaty poświęcone użyciu metod teledektekcji w archeologii. Było to trzydniowe wydarzenie, na które zjechali się sudańscy archeolodzy z następujących instytucji: Uniwersytet Chartumski, Uniwersytet Dwóch Nilów, Uniwersytet Gezira, Uniwersytet Bahri, Uniwersytet w Szendi oraz Sudańska Służba Starożytności.
Podsumowując, zespół nowej ekspedycji IKSIO PAN przeprowadził zatwierdzone i przyjęte do finansowania badania, jednocześnie poszukiwał nowych pól badawczych oraz obiecujących stanowisk archeologicznych. Dodatkowo, nawiązano współprace z sudańskimi archeologami, którzy stanowią potencjalnych partnerów w przyszłych projektach badawczych. Kolejny wyjazd ekspedycji jest planowany na listopad-grudzień 2018 roku.

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl